Frisiera

FRISIAN, FRISÓN, FRISON

 

Language family: Indo-European, Germanic, West, Frisian.

Language codes:

        ISO  639-1    fy

        ISO  639-2    fry

        ISO  639-3    fry

Glottolog: fris1239.

Linguasphere: 52-ACA.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: frysk (mendebaldeko frisiera), seeltersk (ekialdeko frisiera), friisk (iparraldeko frisiera)):

fries alt frisian, western [FRI].

frisian, eastern [FRS] hizk. Alemania; baita AEB ere.

frisian, northern [FRR] hizk. Alemania.

frisian, western [FRI] hizk, Herbehereak; baita Alemania, AEB, Danimarka eta Kanada ere.

frysk alt frisian, western [FRI].

nordfriesisch alt frisian, northern [FRR].

ostfriesisch alt frisian, eastern [FRS].

saterlandic frisian alt frisian, eastern [FRS].

seeltersk frisian alt frisian, eastern [FRS].

 

ALEMANIA

 

frisian, eastern (ostfriesisch, saterlandic frisian, seeltersk frisian) [FRS] 11.000 hiztun (1976, Stephens). Etxe hizkuntza 1.500 / 2.000 pertsonarentzat (1977, SIL). Bi herrialdeetako populazio osoa 11.000 edo gehiago. Schleswig-Holstein, Ostfriesland, Saxonia Beherean Emden eta Oldenburg hirien inguruan, eta Saterland, Jeverland,  eta Butjadingenen 1976an. Informatu da Saterland eta Eki Frisian bakarrik mintzatzen zela 1998an. Halaber mintzatua AEBetan ere.  Indo-European, Germanic, West, Frisian. Ez da ulergarria Herberehetako mendebaldeko frisierarekin edo iparraldeko frisierarekin (E. Matteson, SIL, 1978). % 77ko antz lexikala aleman estandarrarekin, % 74koa mendebaldeko frisierarekin. Hiztunak nagusiki belaunaldi zaharrekoak dira.

frisian, nothern (nordfriesisch) [FRR] 10.000 hiztun 60.000 biztanleko populazio batean (1976, Stephens). Etxe hizkuntza 10.000 lagunentzat (1977, SIL). Schleswig-Holstein,  kostaldeko zerrenda bat hegoan Eider ibaia eta iparraldean Wiedau ibaiaren tartean, inguruko uharteak hala nola Föhr, Amrum, Sylt, Norstrand, Pellworm, Halligen taldeko 10 uharteak  eta Helgoland. Indo-European, Germanic, West, Frisian. Dialektoak: mooringer (mooringa, mainland frisian), ferring (fohr-amrum), sölreng (sylt), helgoland. Aipatu lehenengo 3 dialektoak aski ezberdinak dira eta literatur sail bat baino gehiago beharko lirateke. Ferring dialektoa oso erabilia da. Ez da ulerkorra Alemaniako ekialdeko frisiera edo Herbehereetako mendebaldeko frisierarekin salbu mendebaldeko frisieradun eta elebidun ikasi gutxi batzuentzat izan ezik. Mooringerrak % 70eko antz lexilaka du aleman estandarrarekin, % 91 amrumarekin; syltak % 64koa du aleman estandarrarekin, % 61ekoa ingelesarekin, % 79koa mooringerrarekin, % 85ekoa föhrrarekin. Aleman estandarra, behe saxoiera eta zertxobait ingelesa dira 2. hizkuntzatzat erabiliak, baina erraztasun gutxirekin. Haur hiztun gutxi. Sölreng dialektoa iraungitzear. Badago harrotasun etnikoa, saiatzen dira frisiar literatura lantzen eta elebidun hezkuntza aldarrikatzen. Irakaskuntza aleman estandarrean bakarrik. Merkataritza eta eliz zerbitzuak alemanez. Gramatika.  

 

HERBEHEREAK

 

frisian, western (frysk, fries) [FRI] 700.000 hiztun, barne eginik 400.000  Frieslandekoak, gainerako 300.000 hango eta hemengoak (1986, Stephens). Herrialde guztietako populazio osoa 730.000 edo gehiago. Friesland, ipar Herbehereak. Halaber mintzatua Alemania, AEB, Danimarka eta Kanadan ere. Indo-European, Germanic, West, Frisian. Dialektoak: town frisian. Linguistikoki nederlandera eta ingelesaren tartekoa. Ez da ulerkorra Alemaniako ekialdeko eta iparraldeko frisierekin (E. Matteson, SIL, 1978). % 71ko antz lexikala aleman estandarrarekin, % 61ekoa ingelesarekin, % 74koa ekialdeko frisierarekin. Town frisiera hizkuntza nahasia da. Hizkuntza nazionala. Hiztunak normalean analfabetoak dira frisieraz. Hezkuntza elebiduna obligaziozkoa da Frieslanden, baina hiztunak ez daude alfabetuta. Herbehereetan ortografia ofiziala dauka.

 

Hizkuntza / lengua: frisiera / frisian / frisón / frison.

Hiztunak / hablantes (2002): 310.000 / 460.000 (Ignasi Badia i Capdevila).

Herrialdea / país: Ipar Herbehereak (300.000 / 450.000), Alemaniako ipar-mendebaldea (10.000 / 12.000).

 

 

HISTORIA. Mendebaldeko adar germanikoko indoeuropar hizkuntza, ingelesaren hurbilekoa. Bere hiztunek frysk deitzen diote.

V. m inguruan angloak, saxoiak eta jutuak zeuden frisieraren gaurko domeinuan kokatuta eta hizkuntza hau erabiltzen zuten nola haiek hala Britainiar uharteetara aldatu zirenek. Beren domeinua frankoek eta vikingoek suntsitu egin zuten. Frisiak eskualde autonomo bezala iraun zuen, baina gradualki Herbeheretara hurbilduz. Hizkuntzak erabilera administratiboa izan zuen XV. m.aren amaiera arte eta orduz gero gradualki holanderak eta alemanak ordezkatu dute. Bere aldaki batek literatura garatu zuen XVII. m inguruan Gysbert Japicx-i esker. Apenas duen hiztun elebakarrik eta frisiar gehienak holanderaz idazten du.

 

 

 

Elkar ulertzen ez dutela, 3 mintzaeratan dago banatua eta ekialdeko eta  iparraldeko mintzaerak, Alemaniako ipar-ekialdean mintzatuak (10.000 hiztun bakoitzak) gazteek oso gutxi erabiltzen dituzte.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. Bereizgarri nagusietako bat du k eta g aldatzea i eta e fonemen aurrean ts eta ds bilakatuz (fri. tserke, al. Kirche, eliza).

Morfosintaxia. Hona hemen frisieraz lehenengo 10 zenbakiak: ien (1), twa (2), trije (3), fjouwer (4), fiif (5), seis (6), saun (7), acht (7), njuggen (8), tsien (10).

Idazkera. Latindar alfabetoa gehi Ââ, Éé, Êê, Ôô, Úú, Ûû, Ææ eta Œœ.

 

 

HISTORIA. Lengua indoeuropea de la rama germánica  occidental cercana al inglés. Sus hablantes la llaman frysk.

Hacia el s. V los anglos, sajones y jutos estaban instalados en las costas del dominio actual del frisón, que era la lengua que utilizaban tanto aquellos habitantes como los que se trasladaron  a las islas Británicas. Su dominio fue destruido por los francos y los vikingos. Frisia permaneció como reducto autónomo, pero acercándose gradualmente a Holanda. La lengua se mantuvo como uso administrativo hasta finales del s. XV y a partir de entonces fue gradualmente sustituida por el holandés y el alemán. Una de sus variedades, la occidental, se desarrolló en literatura hacia el s. XVII en la obra de Gysbert Japicx. Lengua sin casi hablantes monolingües, la mayoría de los frisones utiliza el holandés para la escritura.

El frisón se encuentra fragmentado en 3 variedades que no se entienden entre sí y la oriental y septentrional, habladas en el nordeste de Alemania por unas 10.000 personas cada una, son poco usadas por los jóvenes.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. Uno de sus rasgos característicos es el cambio de k y de g delante de i y e en ts y ds (fri. tserke, al. Kirche, iglesia).

 

Morfosintaxis. Los 10 primeros números en frisón son: ien (1), twa (2), trije (3), fjouwer (4), fiif (5), seis (6), saun (7), acht (7), njuggen (8), tsien (10).

Escritura. Alfabeto latino más Ââ, Éé, Êê, Ôô, Úú, Ûû, Ææ eta Œœ.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

HIZTEGIAK, LEXIKOAK

 

NEDERLANDS-FRIES / FRIES-NEDERLANDS, Fries, Kramers Woordenboek,  H. Pebesma eta A. Zantema, 13x10,  386 or., Ljouwert, 2002.

¿POR QUÉ Y CÓMO PERVIVEN LA LENGUA E IDENTIDAD FRISONAS?, A. Feitsma, Vrije Universiteit Amsterdam, De Lingva Aragonensi, nº 3, 113→128 or., Sociedat de Lingüistica Aragonesa, Benás-Graus, 2007.

 

FRISIAR ALFABETOA

FRISIAN ALPHABET

 

Iparraldeko frisieraren ahoskera / Pronunciation of North Frisian

 

 

Sater frisieraren ahoskera / Sater Frisian pronunciation

 

 

Mendebaldeko frisiar alfabetoa

West Frisian alphabet (Frysk alfabet)

A a

B b

C c

D d

E e

F f

G g

H h

I/Y i/y

aa

bee

see

dee

ee

ef

gee

haa

ii

J j

K k

L l

M m

N n

O o

P p

Q q

R r

jee

kaa

el

em

en

oo

pee

kuu

er

S s

T t

U u

V v

W w

X x

Z z

 

 

es

tee

uu

fee

wee

iks

set

 

 

 

Mendebaldeko frisieraren ahoskera

Pronunciation of West Frisian

 

 

Testu-laginak frisiar hizkuntza eta dialektoetan

Sample texts in Frisian languages and dialects


Mainland North Frisian dialects

Wiedingharde dialect (freesk)

 

Ale mänskene sän fri, likwjarti än mä däsjilwe rochte toläid. Jä hääwe ferstand än gewääten mäfingen än skuulin enoor äs broorne oonmuittreere.

 

Mooring/Böökingharde dialect (frasch)

 

Åle manschne san fri, likwjardi än ma daseelwie ruchte tuläid. Ja hääwe ferstånd än gewääten mafüngen än schönj enouder as brouderne önjtiinjtreese.

 

Hoorning dialect (fräisch)

 

Ale mänschne sän fri, glikweerti än mä däseelwie rochte tolaid. Jä hääwe ferstand än gewääten mäfüngen än schouln enår as bråre ounjintree'e.

 

Halligen (Tideland Island) (freesk)

 

Ale mänskene sän frai, glikweerti än mä de sälefste rochte tolaid. Jä hääwe ferstand än gewääten mäfungen än sköön nöör as bröörne ööntiantree'e.

 

Insular North Frisian languages

Sylt (söl'ring)

 

Ali Mensken sen frii, likwertig en me disalev Rochten beren. Ja haa Forstant en Giweeten mefingen en skul arküder üs Brödern öntöögentreer.

 

Föhr (fering)

 

Ale mensken san frei, likwäärtig an mä dönsalew rochten bäären. Jo haa ferstant an geweeten mäfingen an skul enöler üüs breler uunjintreed.

 

Amrum (öömrang)

 

Ale minsken san frei, likwäärtag an mä josalew rochten bäären. Jo haa ferstant an geweeten mäfüngen an skul enööder üs breder uunjintreed.

 

Helgoland (halunder)

 

Alle Mensken sen frai, likwörti en med de sallowski Rechten geboorn. Djo hoa Ferstant en Geweeten medfin'n en skul arker as Bruurs uundjintreed.

 

Saterland East Frisian Language (Seeltersk)

Roomelse dialect

 

Aal do Moanskene sunt fräi un gliek in Wöide un Gjuchte gebooren. Joo hääbe Fernunft un Gewieten meekriegen un schällen sik eenuur as Bruure ferhoolde.

 

Strukelje dialect

 

Aal do Maanskene sunt fräi un gliek in Wöide un Gjuchte gebooren. Jo hääbe Fernunft un Gewieten meekriegen un schällen sik eenour as Broure ferhoolde.

 

Schäddel dialect

 

Aal do Maanskene sunt fräi un gliek in Wöide un Gjuchte gebooren. Jo hääbe Fernunft un Gewieten meekriegen un schällen sik eenuur as Bruure ferhoolde.

 

West Frisian (Frysk)

 

Alle minsken wurde frij en gelyk yn weardigens en rjochten berne. Hja hawwe ferstân en gewisse meikrigen en hearre har foar inoar oer yn in geast fan bruorskip te hâlden en te dragen.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)