Fonera

 

 

FONERA

FON-GBE, FON, FON

 

Language family: Niger-Congo, Atlantic-Congo, Volta-Congo, Kwa, Left Bank, Gbe, Fon.

Language codes:

        ISO  639-1    none

        ISO  639-2    fon

        ISO  639-3    fon

IETF: fon.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: fɔngbè):

dahomeen alt fon-gbe [FOA].

djedji alt fon-gbe [FOA].

fo alt fon-gbe [FOA].

fo dial fon-gbe [FOA].

fogbe alt fon-gbe [FOA].

fon alt fon-gbe [FOA].

fon-gbe [FOA] hizk. Benin; baita Togo ere.

fonnu alt fon-gbe [FOA].

 

BENIN

 

fon-gbe (fo, fon, fonnu, fogbe, dahomeen, djedji) [FOA] 1.400.000 hiztun (1993, Johnstone);  bi herrialdeetako populazio osoa 1.436.000 hiztun. South central, Weme, Atlantique eta Zou probintziak; halaber mintzatua Togon ere. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Volta-Congo, Kwa, Left Bank, Gbe, Fon. Dialektoak: fo, kotafou. Elebitasuna gun-gbez eta frantsesez, komunikabide hedatuena.

 

TOGO

 

 fon-gbe (fo, fon, fonnu, fogbe, dahomeen, djedji) [FOA] 35.000 hiztun (1991). Oso sakabanatuak daude eta komunitate txikiak eratzen dituzte hegoaldeko distritu gehienetan. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Volta-Congo, Kwa, Left Bank, Gbe, Fon. Elebitasuna éwé eta frantsesez. Ikus sarrera nagusia Beninen.

 

Hizkuntza / lengua: fonera / fon-gbe / fon / fon.

Hiztunak / hablantes (2001): 1.700.000 (Wikipedia).

Herrialdea / país: Benin (1.400.000), Togo.

 

 

HISTORIA. Fondarren etniak populazioaren % 40 hartzen du eta herrialde osoan daude sakabanatuta. Cotonou da beren hiririk garrantzizkoena eta hizkuntza  Beninen gehien mintzatua.

Fonerak Bolikosta eta Nigerren bokalearen artean dagoen ia Ginearen kosta guztia hartzen duen Kwa hizkuntzen multzokoa da; Aja-Tado azpimultzoa Beninen eta Togoren hegoaldean kokatzen da. Azpimultzo honek, aldi berean, 15 dialekto biltzen ditu: gunera, genera, ayizoera, ajaera, kotafonera, fonera etab.

Erlijio tradizionala kristaua dute.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Zazpi bokal ditu eta 4 sudurkari. B) Fon hitza beti dago halako tonu batez ezaugarritua. Lau dira funtsezko tonuak, foneraren Batzorde Nazionalak katalogatuak: 1) Tonu altua, /´/ azentu zorrotzaz adierazia, H letraz errepresentatzen da eta aldakaitza da. 2) Tonu ertaina, azenturik gabe adierazia eta M letraz errepresentatua, aldakaitza salbu kasu arraroetan. 3) Tonu baxua /`/ azentu kamutsaz adierazia eta B letraz errepresentatua, aldakorra. 4) Tonu modulatu beheranz-goranzkoa,       / ˇ/ azentu zirkunflexu itzuliaz adierazia eta V letraz errepresentatua, aldakorra. C) Badira beste tonu konposatu batzuk, baina beti agertzen dira aurreko 4 tonu hauen laguntzaz.

 

 

Morfosintaxia: Hona hemen foneraz lehenengo 10 zenbakiak: Đě/dokpó (1), (2), atòn (3), εnέ (4), atóón (5), ayizέn (6), tέnwè (7), tántòn (8), tέnnέ (9), wŏ (10).

Idazkera. Latindar alfabetoa bere zeinu bereziekin.

 

 

HISTORIA. Los fon, etnia mayoritaria que alcanza casi el 40 % de la población, están diseminados por el país. Si ciudad más importante es Cotonou y su lengua es la más hablada en Benín.

 

La lengua fon pertenece al grupo de lenguas Kwa, que cubre prácticamente toda la costa de Guinea comprendida entre Costa de Marfil y la desembocadura del Niger; el subgrupo Aja-Tado está localizado al sur de Benín y de Togo.Este subgrupo se divide a su vez en unos 15 dialectos: gun, gen, ayizo, aja, kotafon, fon, etc.

Religión tradicional el cristianismo.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Posee 7 vocales y 4 nasales. B) La palabra fon está siempre caracterizada por un tono. Cuatro son los tonos fundamentales que han sido catalogados por la Comisión Nacional de la lengua fon: 1) El tono alto que se manifiesta mediante el acento agudo /´/, se representa por la letra H y es invariable. 2) El tono medio que se manifiesta por la ausencia de acento, se representa por la letra M y es invariable, salvo raros casos. 3) El tono bajo que se manifiesta por el acento grave /`/,  se representa por la letra B y es variable. 4) El tono modulado descendente-ascendente que se manifiesta por el acento circunflejo vuelto / ˇ/, se representa por la letra V y es variable. C) Hay otros tonos compuestos, pero siempre se manifiestan con la ayuda de los otros cuatro tonos.

Morfosintaxis: Los 10 primeros números en fon son: Đě/dokpó (1), (2), atòn (3), εnέ (4), atóón (5), ayizέn (6), tέnwè (7), tántòn (8), tέnnέ (9), wŏ (10).

Escritura. Alfabeto latino con signos propios especiales.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

HIZTEGIAK, LEXIKOAK

 

FRANÇAIS / FON,  J. Rassinoux, SMA. 24x17, 389 or., Madrid, 2000.

FON / FRANÇAIS,  B. Segurola eta J. Rassinoux, SMA., 24x17, 552 or., Madrid, 2000.

 

FON ALFABETOA

FON ALPHABET

 

 

Fonerak zazpi bokal fonema oral ditu eta zazpi bokal fonema sudurkari.

/ẽ/ eta /õ/ fonemak direnean, beti [ɛ̃] eta [ɔ̃] bezala ahoskatu behar dira.

 

Fon has seven oral vowel phonemes and seven nasal vowel phonemes.

While /ẽ/ and /õ/ are phonemes, they are always realized as [ɛ̃] and [ɔ̃], respectively.

 

 

Foneraren bokal fonemak / Vowel Phonemes of Fon

 

 

Front

Central

Back

Close

i   ĩ

 

u   ũ

Close-Mid

e  

 

o   õ

Open-mid

ɛ   ɛ̃

 

ɔ   ɔ̃

Open

 

a   ã

 

 

Fon alfabetoa eta ahoskera / Fon alphabet and pronunciation

Fon alphabet and pronunciation

 

Fon alfabetoa / Alphabet fon

Majuscule

A

B

C

D

Ɖ

E

Ɛ

F

G

GB

H

I

J

K

KP

L

M

N

NY

O

Ɔ

P

R

S

T

U

V

W

X

Y

Z

Minuscule

a

b

c

d

ɖ

e

ɛ

f

g

gb

h

i

j

k

kp

l

m

n

ny

o

ɔ

p

r

s

t

u

v

w

x

y

z

Valeur phonétique

/a/

/b/

/c/

/d/

/ɖ/

/e/

/ɛ/

/f/

/ɡ/

/ɡ͡b/

/h/

/i/

//

/k/

/k͡p/

/l/

/m/

/n/

/ɲ/

/o/

/ɔ/

/p/

/r/

/s/

/t/

/u/

/v/

/w/

/x/

/j/

/z/

 

Voyelles nasales[]

Graphie

an

ɛn

in

ɔn

un

Valeur phonétique

ɑ̃

ɛ̃

ĩ

ɔ̃

ũ

Testu-lagina foneraz / Sample text in Fon

Acɛ, susu kpo sisi ɖokpo ɔ kpo wɛ gbɛtɔ bi ɖo ɖò gbɛwiwa tɔn hwenu; ye ɖo linkpɔn bɔ ayi yetɔn mɛ kpe lo bɔ ye ɖo na do alɔ yeɖee ɖi nɔvinɔvi ɖɔhun.

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)