Errumaniera

ROMANIAN, RUMANO, ROUMAIN

 

Language family: Indo-European, Italic, Romance, Eastern.

Language codes:

        ISO  639-1   ro

        ISO  639-2   rum (B)

                             ron (T)

        ISO  639-3   ron

Glottolog: roma1327.

Linguasphere: 51-AAD-c (varieties: 51-AAD-ca to -ck).

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: românǎ).

armina alt romanian, macedo [RUP].

aromanian  alt romanian, macedo [RUP].

aromunian alt romanian, macedo [RUP].

arumanian alt  romanian, macedo [RUP].

arumun alt romanian, macedo [RUP].

daco-romanian alt romanian [RUM].

daco-rumanian alt romanian [RUM].

macedo-rumanian alt romanian, macedo [RUP].

moldavan alt romanian [RUM].

moldavan dial romanian [RUM].

moldavean alt moldavan dial romanian [RUM].

moldavian alt moldavan dial romanian [RUM].

moldavian alt romanian [RUM].

moldavian dial romanian [RUM].

romanian [RUM] hizk. Errumania; baita AEB, Australia, Azerbaijan, Errusia (Europa), Finlandia, Hungaria, Israel, Jugoslavia, Kanada, Kazakhstan, Kirgiztan, Moldavia, Tajikistan, Turkmenistan, Ukraina eta Uzbekistan ere.

roumanian alt romanian [RUM].

rumanian alt romanian [RUM].

vlach alt romanian, macedo [RUP].

 

ALBANIA

 

romanian, macedo (macedo-rumanian, arumanian, arumun, aromunian, armina, vlach) [RUP]  50.000 hiztun (1995, T. J. Winnifrith) edo gehiago 400.000 laguneko talde etnikoan. Hego Albania, bereziki Korçë, Lushnjë, Pernët, Gjirokastër, Sarandë, Berat, Durrës, Kavajë,  eta Tiranë. Indo-European, Italic, Romance, Eastern. Egitura aldetik errumaniar hizkuntzen ezberdina (F. Agard). Errumanierakiko ulerkortasuna oso eskasa da. Bereizi egin zen beste 3 errumaniar hizkuntzetatik 500-1000 urte K.o. Arumaniera hizkuntza ez da irakasten, prentsa, edo telebista. Korçëko eliza batek elizkizunak ematen ditu arumanieraz. ‘Armini’-k herriari egiten dio erreferentzia. Ikus sarrera nagusia Grezian.

 

BULGARIA

 

romanian, macedo (macedo-rumanian, arumanian, aromanian, armina) [RUP] 2-3 bat mila hiztun (Sofia Aromanian Society). Komunitateek elkarteak dauzkate Peshtera, Velingrad, Dupnitsa, Rakitovo eta Blagoevgraden. Indo-European, Italic, Romance, Eastern. Estrukturalki errumanieraz hizkuntza diferentea (F. Agard). ‘Armini’ herria adierazteko. Beren ahaideek Mazedonia eta ipar Greziatik emigratu zuten 1850 eta 1914 urteetan zehar. Errumaniar Institutu Kulturala itxia izan da 1948az gero. Ikus sarrera nagusia Grezian.

 

ERRUMANIA

 

romanian (rumanian, moldavian, daco-rumanian) [RUM] 20.520.000, populazioaren % 90 (1986); herrialde guztietako populazio osoa 26.000.000 (1999, WA). Moldaviera Moldaviako ipar-ekialdean eta munteniera Muntenian edo wallachiera hego-ekialdean, dialekto gehiago ipar eta mendebaldean, Transilvaniako beste asko barne. Halaber mintzatzen da AEB, Australia, Azerbaijan, Errusia (Europa), Finlandia, Hungaria, Israel, Jugoslavia, Kanada, Kazakhstan, Kirgiztan, Moldavia, Tajikistan, Turkmenistan, Ukraina eta Uzbekistanen ere. Indo-European, Italic, Romance, Eastern. Dialektoak: moldavian, muntenian (walachian), transylvanian, banat, bayash. Errumanierak % 77ko antz lexikala dauka italierarekin, % 75ekoa frantsesarekin, % 74koa sardinierarekin, % 73koa katalanarekin, % 72koa portuges eta rheto-erromantzearekin, % 71koa espainierarekin. Bayshak beren hizkuntza galdu duten ijitoak dira eta gaur errumaniera mintzatzen dute banat dialektoan oinarritua ijitoeraren eta hungarieraren eraginekin. Hizkuntza nazionala, gramatika, SVO.

 

GREZIA

 

 romanian, macedo (macedo-rumanian, arumanian, aromanian, armina, vlach) [RUP] 200.000 hiztun (1995, Greek Monitor of Human and Minority Rights 1.3 Dec. 1995), seguraski 700.000 laguneko talde etnikokoak (Aromaniar Frantsesen Elkartea). Herrialde guztietako populazio osoa 260.000-378.000. Ipar-mendebalde Salonika eta ipar Grezia, Pindus Mendiak Trikala inguruan. Halaber mintzatua Albania, Bosnia-Herzegovina, Bulgaria, Errumania, Jugoslavia eta Mazedonian ere. Indo-European, Italic, Romance, Eastern. Estrukturalki errumanieraz hizkuntza diferentea (F. Agard). Beste 3 errumaniar hizkuntzetatik bereizi zen K.o. 500 eta 1000 urteen artean. Dialekto asko. Elebitasuna grekoz. 50 urtez goitikoak oso ederki mintzo dira aromanieraz, 25 eta 50 urte bitarteko asko hiztun pasiboak dira hiztegi eta gramatikaren ezagutza eskasarekin. Gazteago batzuek ezagutzen dute hizkuntza. Kultura grekoak azkar asimilatuak; haurrak eskola grekoetara. % 20 era tradizionalean bizi dira. Grezian estatus legalik gabe. Eskolan ez da irakasten Salonikako Unibertsitateko ikasturte batean izan ezik. 1980ko hamarkadaz gero zertxobait indartzen ari da. ‘Armini’ herria adierazteko. Alfabeto latindarra eta greziarra.

 

HUNGARIA

 

romanian (rumanian, daco-romanian, moldavian) [RUM] 100.000 hiztun (1995, Iosif Bena). Indo-European, Italic, Romance, Eastern. Dialektoa: bayash romanian. Bayashak roma eslaviar ohiak dira, etxeetan egiten zuten lan eta debekatua zuten erromanieraz mintzatzea. Bayashek errumaniera tipo oso diferentea mintzatzen dute. Garrantzizko literatura bayasheraz. Irrati-emanaldiak. Ikus sarrera nagusia Errumanian.

 

ISRAEL

 

romanian [RUM] 250.000 hiztun 1993, Statistical Abstract of Israel). Indo-European, Italic, Romance, Eastern. Elebitasuna hebreeraz. Hiztun zaharrek hebreera bigarren hizkuntza, baina nahiago errumaniera. Irrati-programak. Ikus sarrera nagusia Errumanian.

 

MAZEDONIA

 

romanian, macedo (arumanian, aromunian, armina, macedo-rumanian) [RUP] 8.467 hiztun (1994ko kopuru ofizialak) edo 100.000 hiztun (1994 British Helsinki Human Rights Group). Skopje, Stip, Bitola, Krusevo, eta Struga, eta Ohrid, Kocani-Vinica, Sveti Nikole eskualdeetan bilduta daude (F. Agard). Bereizi egin zen beste 3 errumaniar hizkuntzetatik 500-1000 urteen artean K.o. ‘Armini’ herriari buruz erabiltzen da. Ikus sarrera nagusia Grezian.

 

MOLDAVIA

 

romanian (moldavan, roumanian, rumanian) [RUM] 2.664.000 hiztun (1979ko errolda). Moldavia eta herrialdean zehar. Indo-European, Italic, Romance, Eastern. Dialektoak: moldavan (moldovian, moldovean), muntenian (walachian, muntean), banat, bayash, chrishana, maramuresh, oltenia-lesser walachia (oltean). Dialekto txiki ugari. Bayashak ijitoak dira eta banateran oinarritutako dialektoaz mintzo dira, baina errumanierak eta hungarierak influentziatua. Moldavian eta hego Ukrainan moldaviera dute ijito askok ama hizkuntza. Moldavian ‘moldaviera’ deritzo. Hizkuntza nazionala, idazkera zirilikoa latindarrak ordezkatu zuen  1989an. Ikus sarrera nagusia Errumanian.

 

UKRAINA

 

romanian (rumanian, moldavian, daco-romanian) [RUM] 250.000 edo gutxiago hiztun (1999). Historikoki Bucovina eta Basarabia eskualdeak (Chernowitz edo Cernauti eskualdeak) non kokatu ziren SEBS garaian  Errumaniatik joanda Ribentrop-Molotov itunaren bidez 1939an. Indo-European, Italic, Romance, Eastern. Ikus sarrera nagusia Errumanian.

 

Hizkuntza / lengua: errumaniera / romanian / rumano / roumain.

Hiztunak / hablantes (2002): 23.406.000 (Ignasi Badia i Capdevila).

Herrialdea / país: Errumania.

 

 

HISTORIA. Erromaniar familiako indoeuropar hizkuntza berez Errumaniakoa, Dazia zaharrean mintzatutako latinaren ondoriozko emaitza da eta hizkuntza erromaniko orientalena.

Dazia II. mendean konkistatu zuen Trajanok eta Aurelianok 275ean godoei  abandonatu zien. Garrantzizko 3 dialekto ditu. 365ean hunoek eskualdea inbaditu eta hiriak suntsitu egin zituzten. Hondamendiak, ordea, ez zuen latinaren zabalkundea galarazi. VI. eta VII. mendeetako ondorengo eslaviar inbasioek batez ere toponimian utzi zuten  beren aztarna. Turkiar munduarekiko hartu-emana 1395ean areagotu zen  inbasio otomanoarekin. Frantsesa, kultur hizkuntzatzat onartua eta errumaniarren ondare latinoarekin egoki uztartzen dena, herriko sektore handiek mintzatzen dute.

 

 XVIII. mendean hitz neogrekoen inbasioa jasan zuen, gehienak gaur erabiltzen ez direnak. Batez ere XIX. m.an frantsesaren garrantzizko emaria jaso zuen. Honi guztiari jatorrizko serbiar, bulgariar, erruteniar, poloniar, hungariar, errusiar, turkiar hizkuntzen hitz-multzoak erantsi behar zaizkio.

Bi dialekto nagusi bereizten dira: Bukarestekoa eta Iasikoa. Dialekto nagusien barruanaldaera ugari bereizten dira, elkar ulertzen zailak direnak.

Errumanieraz ezagutzen den  lehenengo testua 1521ekoa da.

 

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak:

Fonetika. A) Bokalak 7 dira: euskal alfabetoko bostak gehi ă  eta  î/â  hots ilunak (î hitzaren hasieran nahiz amaieran eta â hitzaren erdian). B) Hizkuntza erromanikoen aurrean salbuespen bezala, errumanierak onartzen ditu hasierako mr-, hl- edo ml- kontsonante-multzoak. C) Latineko ks kontsonante-multzoak ps eman zuen (coxa ® coapsa); kt multzoak pt (lacte ® lapte). D) Azentua librea da eta ez du notazio grafikorik.

Morfosintaxia. A) Artikulua enklitikoa da eta ezaugarri hau albanierak eta bulgarierak badute: omul ’gizona’, boul ‘idia’, barbatul ‘gizona’. B) Nabarmentzekoa da izen maskulinoek plurala i amaituz egitea (lupi, porci), s erabili ordez. C) Sustantiboak maskulinoak, femeninoak nahiz anbibalenteak izan daitezke eta azken hauek maskulinoak izan daitezke singularrean eta femeninoak pluralean. D) Bi numero bereizten ditu, singularra eta plurala, azkeneko hau -i atzizkiaz. E) Nahiz eta turkierak, hungarierak eta batez ere frantsesak benetako eragina egin, hizkuntza erromaniko bakarra da  latineko deklinabidea mantentzen duena, baina baita ere  bai errusierazko da esaten duen hizkuntza erromaniko bakarra. F) Aditzak indikatiboan, aginteran, subjuntiboan eta baldintzeran jokatzen dira. Aditz laguntzaileak dira a avea (eduki) eta a fi (izan), baina geroaldia eratzeko nahi aditzaz baliatzen da. Subjuntiboa asko erabiltzen da. Ezezko adberbioa aditzentzat nu da. G) Perpausaren ohiko ordena Subjektua + Aditza + Osagarriak dira, baina halaber onartzen du Osagarriak + Subjektua + Aditza. H) Hona hemen errumanieraz lehenengo 10 zenbakiak: nu/na (1), di/duă (2), trei (3), ptru (4), cnci (5), şse (6), şpte (7), opt (8), nuă (9), zce /zci (10).

 

Idazkera. Latindar alfabetoa gehi Ǎǎ, Ââ, Îî, Ǎǎ, Şş eta Ţţ.1980 arte karaktere zirilikoekin idatzi zen. Moldavian 1990ean sartu zen idazkera latinoa.

 

 

HISTORIA. Lengua indoeuropea de la familia románica  propia de Rumanía y resultado del latín hablado en la antigua Dacia. Es la lengua románica más oriental.

 

Dacia fue conquistada por Trajano en el s. II y abandonada a los godos por Aureliano en 275. Posee 3 dialectos importantes. En el año 365 los hunos invadieron la región y destruyeron las ciudades. La catástrofe no frenó la propagación del latín. Las posteriores invasiones eslavas de los ss. VI y VII dejaron su impronta principalmente en la toponimia. El contacto con el mundo turco se intensificó en el año 1395 con la invasión otomana. El francés, lengua de cultura adoptada y muy apropiada para el sedimento latino de los rumanos, es hablado por amplios sectores de la población.

En el s. XVIII sufrió una invasión de palabras neogriegas, que en su mayor parte han caído en desuso. Sobre todo en  el s. XIX sufrió un aporte importante del francés. Hay que añadirle contingentes de palabras de origen serbio, búlgaro, ruteno, polaco, húngaro, ruso, turco.

 

Posee 2 dialectos principales: el de Bukarest e Iasi. Dentro de los principales dialectos se pueden diferenciar múltiples variantes locales, de difícil comprensión entre ellas.

El primer texto conocido en rumano data de 1521.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Las vocales son 7: las 5 del alfabeto vasco más los 2 sonidos oscuros ă  e  î/â   (se escribe î a principio y fin de palabra, y â en medio). B) Como excepción frente a las lenguas románicas, el rumano tolera grupos consonánticos iniciales como mr-, hl- o ml-. C) El grupo consonántico latino ks dio ps (coxa ® coapsa); kt dio pt (lacte ® lapte). D) El acento es libre, sin notación gráfica.

 

Morfosintaxis. A) El artículo es enclítico y este rasgo balcánico es común también al albanés y búlgaro: omul (hombre el), boul (buey el), barbatul (hombre el). B) Es característico su plural en i de los nombres masculinos (lupi, porci) frente al plural en s. C) Los nombres pueden ser masculinos, femeninos o ambivalentes y estos últimos pueden ser masculinos en el singular y femeninos en el plural. D) Distingue 2 números, singular y plural, este último con el sufijo -i. E) A pesar de la significada influencia del turco, el húngaro y sobre todo del francés, se trata de la única lengua románica que conserva las declinaciones latinas, pero también la única lengua románica donde se dice da, como en ruso. F) Los vrbos se conjugan en indicativo, imperativo, subjuntivo y condicional. Son verbos auxiliares a avea (tener) y a fi (ser), pero para la formación del futuro se sirve del verbo querer como auxiliar. Los usos del subjuntivo son frecuentes. El adverbio negativo para los verbos es nu. G) El orden habitual de la oración es Sujeto + Verbo + Complementos, pero también admite Complementos + Sujeto + Verbo. H) Los 10 primeros números en rumano son: nu/na (1), di/duă (2), trei (3), ptru (4), cnci (5), şse (6), şpte (7), opt (8), nuă (9), zce /zci (10).

 

Escritura. Alfabeto latino más Ǎǎ, Ââ, Îî, Ǎǎ, Şş y Ţţ. Hasta 1980 se escribió con caracteres cirílicos. En Moldavia la escritura latina se introdujo en 1990.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

GHID DE CONVERSAŢIE ROMÂN-FRANCEZ, Polirom, Laurenţiu Zoicaş, 20x13, 320 or., Bucureşti, 2001.

GHID DE CONVERSAŢIE ROMÂN-SPANIOL, Niculescu, Dan Munteanu, 16,5x12,5, 214 or., Bucureşti, 2007.

GRAMATICA LIMBII ROMÂNE, Morfologie, Sintaxă, Polirom,  Dumitru Irimia, 544 or., Romania, 1997.

LIMBA ROMÂNĂ, Gramatică, Fonetică, Vocabular, Ortografie şi ortoepie, Ediţie revizuită, în conformitate cu noul DOOM, Niculescu, Ion Popa eta Marinela Popa, 23x16, 480 or., Bucureşti, 2013.

LUPUL ŞI CAPRA, Une fible pour apprendre le roumain, Elsa Lüder eta Paul Miron, 23,5x16,5, 278 or., Bucureşti, 1997.

RUMÄNISCHE KONVERSATIONS-GRAMMATIK, Lovera, Lehrbücher, methode Gaspey-Otto-Sauer, Julius Groos,  20x13, 311 or., Heidelberg, 1912.

 

HIZTEGIAK, LEXIKOAK

 

DICŢIONAR ROMÂN-LATIN / LATIN-ROMÂN, Marius Lungu eta Mariana Lungu, 770 or., Bucarest, Urterik gabe.

RUMANO-ESPAÑOL / ESPAÑOL-RUMANO, Gumma, Pablo Nieto Morejón, 20,5x15, 365 or., Madrid, 2001.

RUMANO-ESPAÑOL Y VICEVERSA / ROMÂN-SPANIOL ŞI VICEVERSA, Juliana Bursuc eta Pablo Nieto, 20,5x15, 365 or., Barcelona, 2000.

 

 

ERRUMANIAR ALFABETOA

ROMANIAN ALPHABET

 

Errumaniar alfabeto zaharra / Old Romanian alphabet

 

 

Latindar alfabetoaren bertsio hau erabili zen alfabeto zirilikotik latindarrera doan trantsizioan. Gaur ere erabiltzen da, nahiz eta nagusiki eliz idatzietan izan.

 

 

This version of the Latin alphabet was used during the transition from the Cyrillic to the Latin alphabets. It is still used, though mostly in church writings.

 

 

 

Alfabeto zirilikoa errumanieraz (XVI. m - 1860)

Cyrillic alphabet for Romanian (16th century - 1860)

 

Errumaniar alfabeto modernoa / Modern Romanian alphabet

A a

Ă ă

 â

B b

C c

D d

E e

F f

G g

H h

I i

Î î

J j

K k

a

ă

â

be

ce

de

e

ef

ge

has

i

î

ca

L l

M m

N n

O o

P p

R r

S s

Ș ș

T t

Ț ț

U u

V v

X x

Z z

el

em

en

o

pe

er

es

șî

te

țî

u

ve

ics

zet

Q (chiu), W (dublu ve) and Y (i grec) are also used, but mainly in foreign loanwords.

 

Errumaniar ahoskera / Romanian pronunciation