Erromantxera

ROMANSCH, ROMANCHE, ROMANCHE

 

Language family: Indo-European, Italic, Romance, Italo-Western, Western, Gallo-Iberian, Gallo-Romance, Gallo-Rhatian.

Language codes:

        ISO  639-1   rm

        ISO  639-2   roh

        ISO  639-3   roh

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: rumantsch).

rhaeto-romance alt romansch [RHE].

rheto-romance alt romansch [RHE].

romanche alt romansch [RHE].

romansch [RHE] hizk. Suitza.

romansh alt romansch [RHE].

surselva alt sursilvan dial romansch [RHE].

sursilvan dial romansch [RHE].

sursilvan-oberland  dial romansch [RHE].

 

SUITZA

 

romansch (rheto-romance, rhaeto-romance, romansh, romanche) [RHE] 40.000 hiztun edo populazioaren % 0,6 (1990ko errolda). Suitza, Austria eta Italiako mugak; Graubünden Kantonamendua, Surselvako Grisons harana, Voderrrhein harana: Engadin eta Val Mustair, Suitzaren hego-ekialdea. Indo-European, Italic, Romance, Italo-Western, Western, Gallo-Iberian, Gallo-Romance, Gallo-Rhatian.Dialektoak: lower engadine (puter-lower engadine, grisons), upper engadine (vallader-upper engadine) sursilvan (surselva, sutsilvan-hinterrhein), sursilvan-oberland, surmiran-albula. Friulera, ladinera eta erromantxera hizkuntza bereiziak dira (R. H. Hall, Jr., komunikazio pertsonala 1978). % 78ko antz lexikala italiera eta frantsesarekin, % 76 katalanarekin, % 74 espainiera, sardiniera eta portugesarekin, % 72 erromanierarekin. Hiztunak elebidunak dira. Eskolan aleman estandarra da hezkuntza hizkuntza. Gaur hizkuntza idatzi ofizial bat erabiltzen da denentzat, grischuna deitua. Hizkuntza ofiziala. Dialekto denak irakasten dira eskolan. Egunkariak.

 

Hizkuntza / lengua: erromantxera / romansch / romanche / romanche.

Hiztunak / hablantes (2002): 30.000 (Ignasi Badia i Capdevila).

Herrialdea / país: Grisoien kantonamendua (Grisones, Graubünden, Suitza).

 

 

HISTORIA. Familia erromanikoko indoeuropar hizkuntza, retio ere deitua. Friulera eta ladinoarekin batera Alpe zentraletako latindar hizkuntzen (erretorromanieren) azpitaldea osatzen du (“Erretiako hizkuntza erromani-koak”), jatorriz garai batean latinez mintzatu eta mendi haietan babestu ziren populazioek mintzatua. Mintzatzen dira Grisoien kanoi suitza ia osoan, Alpe dolomitikoetan eta Friul osoan. Erretorromanikoaren hedadura ez da jarraia eta ez du literatura amankomunik. Friulera, ekialdeko dialektoa eta tirolera, dialekto zentrala, herri hizkera bezala mantendu dira; mendebaldeko dialektoa den erromantxerak literatura propioa sortu du.

Erromantxera Suitzako laugarren hizkuntza izanik, lehen irakaskuntzan erabiltzen da, eta ordu batzuez bigarrenean. Alemanak eskualde erromantxe osoan erabateko presentzia du eta bera da hizkuntza bakarra goi mailako irakaskuntzan erabiltzen dena. Hain da bortitza alemanaren eragina ezen erromantxerak alemanaren itzulpen txar bat baitirudi eta ez izan litekeen edo behar lukeen hizkuntza eder hori.

1982an romantsch grischun sortu zen, ortografiaren forma batua, dagoen zatiketa batu asmoz sortutako hizkuntza idatzi oikoa.

Erromantxerak 5 aldaera ditu. Zabalduena, hegosilvaniera, 17 bat mila pertsonak mintzatzen dute (2001) Muster eta Flims hirien inguruan. Gainerako dialektoen apenas gainditzen dituzten 15.000 hiztun.Hauen eta friuleraren artean ez dago apenas diferentzia handirik.

Nola ortografia hala ahoskera aleman eta italieraren anahsketa bezala kontsideratzen dira. Hizkuntzalari askorentzat bai erromantxera eta bai friulera italieraren dialektoak dira.

Lehen testuak XII. m.koak dira, hala nola latinezko sermoi baten itzulpena. Lehenengo testu propioa 1611koa da.

 

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Ez dago kasu guztietan zehaztua s fonemaren ahoskera eta tonalitate ozena edo gorra. s bakuna [s] edo [z] ahoskatzen da hitz hasieran eta bokal aurrean, [z] bokal artean; kontsonante gorraren aurrean normalki [ò] ahoskatzen da eta ozenaren aurrean [Ʒ]. B) h 2 bokalen artean isolatua edota hitz bukaeran beti ahoskatu behar da. C) Azentu tonikoa frantsesez baino askoz markatuagoa da. Normalean azkeneko edo azken aurreko silabak hartzen du, batzuetan azken aurrekoaren aurrekoak eta -icamein amaitzen diren ia adberbio guztietan hitz bukaeratik laugarren silabak (statisticamein, historicamein, baina anticamein).

Morfosintaxia. A) Aditz laguntzaileak haver, ver; esser; vegnir, gnir dira. B) Mintzatzeko era adeitsu arrunta Vus gehi pluraleko 2. pertsonarekin burutzen da. Goi mailako pertsonajeei dagokien era adeitsua Els gehi pluraleko 3. pertsonarekin burutzen da. C) Aginteraren pluraleko 1. pertsona gaur lein gehi dagokion aditzaren infinitiboarekin burutzen da. D) Hona hemen lehenengo 10 zenbakiak sursilvanieraz: in/ina (1), dus/duas (2), treis (3), quater (4), tschun (5), sis (6), siat (7), otg (8), nov (9), diesch (10).

 Eta  friuleraz: un, une (1), doi, dos (2), tre (3), cuatri (4), cinc (5), sis (6), siet (7), vot (8), nuv (9), dis (10).

Idazkera. Latindar alfabetoa gehi Àà, Èè eta Ìì.

 

 

HISTORIA. Lengua indoeuropea  de la familia románica también llamada retio. Junto con el friulano y el ladino forma el subgrupo de las lenguas latinas de los Alpes  centrales también llamadas retorrománicas (“lenguas románicas de Retia”), que tienen su origen en poblaciones que hablaron latín y se refugiaron en aquellas montañas. Se encuentran en la mayor parte del cantón suizo de Grisones, en los Alpes dolomíticos, y en todo el Friul. El dominio del retorrománico no es continuo y no posee literatura común. El friulano, dialecto del este y el tirolés, dialecto central, se han mantenido como dialectos populares; pero el romanche, dialecto del oeste, ha creado una literatura propia.

 

El romanche es la cuarta lengua de Suiza, se utiliza en la enseñanza primaria y unas pocas horas en la secundaria. El alemán es lengua omnipresente en toda el área romanche y es la única que se enseña en las clases superiores. Es tal la influencia alemana que el romanche más parece una mala traducción del alemán que la bella lengua que podría o debería ser.

En 1982 se creó el romantsch grischun, forma unificada  de la ortografía, con la intención de crear una lengua escrita común que unifique la fragmentación existente.

 

 

El romanche esta fragmentado en 5 usos. El más extendido, el surselvano, es hablado por unas 17.000 (2001) pesonas alrededor  de las ciudades de Muster y Flims. Los otros dialectos apenas superan los 5.000 hablantes. Entre estos y el friulano apenas sí hay grandes diferencias.

 

Tanto la ortografía como la pronunciación son vistas como mezcla del alemán y del italiano. Muchos lingüistas consideran al romanche, y también al friulano, como formas dialectales del italiano.

Los primeros textos datan del s. XII, traducción de un sermón latino.El primer texto propio conservado es de 1611. 

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) No están determinadas en todos los casos la pronunciación y la tonalidad  sonora o sorda de s. La s simple se pronuncia  [s] o [z] en posición inicial delante de vocal, [z] entre dos vocales; delante de una consonante sorda, generalmente se pronuncia [ò] y delante de sonora [Ʒ]. B) La h aislada entre 2 vocales  o al final de palabra se pronuncia siempre. C) El acento tónico  es mucho más marcado que en francés. Generalmente recae en la última o penúltima sílaba, a veces sobre la antepenúltima y casi en todos los adverbios que hacen en -icamein sobre la cuarta sílaba  antes de final de palabra (statisticamein, historicamein, pero anticamein).

 

Morfosintaxia. A) Los verbos auxiliares son haver, ver; esser; vegnir, gnir. B) La forma cortés corriente se construye con Vus más la segunda persona del plural. La forma cortés reservada a personajes de alto rango, se construye con Els más la tercera persona del plural. C) La primera persona del plural del imperativo hoy se construye  con lein más el infinitivo  del verbo correspondiente. D) Los 10 primeros números en surselvano son: in/ina (1), dus/duas (2), treis (3), quater (4), tschun (5), sis (6), siat (7), otg (8), nov (9), diesch (10).

 En friulano son: un/une (1), doi/dos (2), tre (3), cuatri (4), cinc (5), sis (6), siet (7), vot (8), nuv (9), dis (10).

 

Escritura. Alfabeto latino más Àà, Èè e Ìì.

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

PARLONS ROMANCHE, La quatrième langue officielle de la Suisse,  Dominique Stich, L’Harmattan, gramatika eta hiztegia, 24x17, 212 or., Paris, 2007.

 

Parlons romanche liburuaren sinopsia:

 

Le romanche, parlé dans le canton helvétique des Grisons, est aujourd'hui la quatrième langue officielle de la Suisse. En 1982 a été créé par le Prof. Dr Heinrich Schmid, de l'université de Zurich, le "romanche grison (rumantsch grischun), forme suprarégionale issue des cinq parlers existants. Cette forme est devenue aujourd'hui langue "officielle". Cet ouvrage présente d'abord la Suisse et le canton des Grisons, l'histoire de la langue romanche depuis les premiers textes écrits (XVIème siècle) et la situation actuelle.

 

HIZTEGIAK, LEXIKOAK

 

VOCABULARI ROMONTSCH SURSILVAN - FRANZOS, Dictionnaire romanche sursilvan - français,  Gion-Giachen Furer, 21,5x15, 632 or., Suitza, 2001.