Erromaniera

ROMANI, ROMANÍ, ROMANI/SINTI-ROM

 

Language family: Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Dom.

Language codes:

        ISO  639-1      none

        ISO  639-2      rom

        ISO  639-3      rom - Macrolanguage

Linguasphere:       individual codes:

                               rmn - Balkan Romani

                               rml - Baltic Romani

                               rmc - Carpathian Romani

                               rmf - Finnish Kalo

                               rmo - Sinte Romani

                               rmw – Welsh Romani

                                     

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: romani ćhib):

bashaldo alt romani, carpathian [RMC].

caló [RMR] hizk. Espainia; baita Brasil, Frantzia eta Portugal ere.

calo alt caló [RMR].

central vlax romani dial romani, vlax [RMY].

cigány alt romani, balkan [RMN].

cigány alt romani, carpathian [RMC].

cigány alt romani, vlax [RMY].

danubian alt romani, vlax [RMY].

domari [RMT] hizk. Iran; baita Afganistan, Egipto, Errusia (Europa), India, Irak, Israel, Jordan, Libia, Palestinako Mendebalde Zerrenda eta Gaza, Siria, Turkia (Europa), Uzbekistan.

estonian romani dial romani, baltic [ROM].

fíntika rómma alt romani, kalo finnish [RMF].

gitano alt caló [RMR].

gypsy alt domari [RMT].

gypsy alt romani, balkan [RMN].

gypsy alt romani, kalo finnish [RMF].

gypsy alt romani, vlax [RMY].

hispanoromani alt caló [RMR].

hungarian-slovak romani alt romani, carpathian [RMC].

iberian romani alt caló [RMR].

middle eastern romani alt domari [RMT].

rom alt romani, vlax [RMY].

romanés alt romani, vlax [RMY].

romanese alt romani, vlax [RMY].

romani english alt angloromani [RME].

romani, balkan [RMN] hizk. Jugoslavia; baita AEB, Alemania, Bulgaria, Errumania, Frantzia, Grezia, Hungaria, Iran, Italia, Mazedonia, Moldavia, Turkia (Europa) eta Ukraina ere.

romani, baltic [ROM] hizk. Polonia; baita Belarus, Errusia (Asia), Estonia, Letonia, Lituania eta Ukraina ere.

romani, carpathian [RMC] hizk. Txekiar Errepublika: baita AEB, Errumania, Eslovakia, Hungaria, Polonia eta Ukraina ere.

romani, kalo finnish [RMF] hizk. Finlandia; baita Suedia ere.

romani, sinte [RMO] hizk. Jugoslavia; baita Alemania, Austria, Eslovenia, Frantzia, Herbehereak, Hungaria, Italia, Kazakhstan, Kroazia, Polonia, Suitza eta Txekiar Errepublika ere.

romani, vlax [RMY] hizk. Errumania; baita AEB, Albania, Alemania, Argentina, Bosnia-Hertzegovina, Brasil, Bulgaria, Erresuma Batua, Errusia (Europa), Eslovakia, Espainia, Frantzia, Grezia, Herbehereak, Hungaria, Italia, Kanada, Kolonbia, Mexiko, Moldavia, Norvegia, Polonia, Portugal, Suedia, Ukraina eta Txile.

romani, welsh [RMW] hizk. Erresuma Batua.

romenes alt romani, vlax [RMY].

rommanes alt romani, sinte [RMO].

romungre alt romani, vlax [RMY].

romungro alt romani, carpathian [RMC].

sinte alt romani, sinte [RMO].

sinti alt romani, sinte [RMO].

sintí alt romani, sinte [RMO].

tsigane alt romani, sinte [RMO].

tsigane alt romani, vlax [RMY].

tsigene alt domari, [RMT].

tsigene alt romani, vlax [RMY].

tsingani alt romani, vlax [RMY].

ukraine-moldavia dial romani, vlax [RMY].

ukrainian vlax romani dial romani, vlax [RMY].

vlax alt romani, vlax [RMY].

vlax romani alt romani, vlax [RMY].

zigenare alt romani, vlax [RMY].

ziguener alt romani, sinte [RMO].

 

AFGANISTAN

 

domari [RMT] Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Dom. Dialektoa: churi-wali. Ikus sarrera nagusia Iranen.

 

ALBANIA

 

romani, vlax [RMY] 60.000 hiztun (1991). Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Vlax. Dialektoa: southern vlax romani. Talde etnikoak mechkaria, kurtofia, chergaria eta kabuzia dira. Ikus sarrera nagusia Errumanian.

 

ALEMANIA

 

romani, balkan [RMN] 3.500, barne eginik 2.000 arlija eta 1.500 dzambazi. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Balkan. Dialektoak: arlija (erli), dzambazi. Arlija dialektoa ulertzen dute dzambazi hiztunek. Ikus sarrera nagusia Jugoslavian.

romani, sinte (rommanes, ziguener, sintí, sinte) [RMO] 30.500 hiztun (1990, D. Holzinger). Hanburgo eta koloniak hegoaldean. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Northern. Dialektoak: gadschkene, estracharia, krantiki, kranaria, eftawagaria, praistiki. Alemaniako dialekto guztiak inherenteki ulerkorrak dira, baina seguruenez ez Jugoslaviakoekin. Ez da ulerkorra with vlach romaniarekin. Gehienek sinte darabilte. Gadschkeneak ipar Alemaniatik etorritako arbasoen ondorengoak dira. Ikus sarrera nagusia Jugoslavian.

romani, vlax [RMY] 5.000-6.500 hiztun, barne eginik 2.500 lovari, 2.500-4.000 kalderash. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Northern. Dialektoak: lovari, kalderash. Ikus sarrera nagusia Errumanian.

 

AUSTRIA

 

romani, sinte (rommanes, sinte, sinti) [RMO] 500 Austrian (1990, D. Holzinger). Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Northern. Ikus sarrera nagusia Jugoslavian.

 

BOSNIA-HERTZEGOVINA

 

romani, vlax (tsigene, danubian, gypsy, vlax) [RMY] Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Vlax. Dialektoak: serbo-bosnian (machwaya, machvano), kalderash, southern vlax. Vlax eta kalderash ulertzen dituzte lovariek. Ikus sarrera nagusia Errumanian.

 

BULGARIA

 

romani, balkan (gypsy) [RMN] 187.900 hiztun, populazioaren % 2 (1986), barne eginik 100.000 arlija, 20.000 dzambazi, 10.000 tinsmiths, 10.000 Hego Bulgariarrak, 200.000 bigarren hizkuntzatzat dutenak (1985, Gunnemark and Kenrick). Sofia eta Itsaso Beltzaren artean  (dialekto zentrala). Tinsmiths dialektoa Bulgariaren zentro eta ipar-ekialdean; arlija Sofia eskualdean. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Balkan. Dialektoak: arlija, tinners romani, greek romani, dzambazi, east bulgarian romani, paspatian, ironworker romani. Talde etnikoak: jerlídes (bulgariar mendebaldea), drindári (bulgariar zentrala). Ikus sarrera nagusia Jugoslavian.

 

EGIPTO

 

domari [RMT] Musulman ijitoak: 1.080.000 edo populazioaren % 2, barne eginik 864.000 helebi, 216.000 ghagar (1993, Johnstone). Ghagarrak nagusiki Dakahlia Govemoraten bizi dira, Kairoren iparraldean. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Dom. Dialektoak: nawar (ghagar), helebi. Informazioak dio asko gaur arabieraz mintzo direla. Ikus sarrera nagusia Iranen.

 

ERRESUMA BATUA

 

romani, vlax (romenes, rom, tsigane) [RMY] Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Vlax. Dialektoak: kalderash, lovari. Vlax eta kalderash ulertzen dituzte lovariek. Ikus sarrera nagusia Errumanian.

romani, welsh [RMW] Ingalaterra eta Gales. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Vlax. Ez da inherenteki ulerkorra angloromaniarekin. Talde etnikoak: volshanange, kalá.

 

ERRUMANIA

 

 romani carpathian [RMC] Transilvaniako dialektoa. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Northern. Dialektoak: galician, transylvanian. Ikus sarrera nagusia Txekiar Errepublikan.

romani, balkan [RMN]  Itsaso Beltzaren eskualdea. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Balkan. Dialektoa: ursári (usari). Asko Alemaniara joanak dira 1989az gero. Ikus sarrera nagusia Jugoslavian.

romani, vlax (gypsy, tsigene, romanese, vlax romany, danubian) [RMY] 200.000-250.000 hiztun. Herrialde guztietako populazio osoa 1.500.000 (1986). 6.000.000-11.000.000 mundu osoko ijitoak (1987, Ian Hancock). Halaber mintzatua beste 27 herrialdetan, barne eginik Albania, Alemania, Argentina, Bosnia-Hertzegovina, Brasil, Bulgaria, Frantzia,  Grezia, Herbehereak, Hungaria, Italia, Kanada, Kolonbia, Mexiko, Moldavia, Norvegia, Polonia, Portugal eta Txilen ere.  Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Vlax. Dialektoak: sedentary romania, kalderash (kelderashícko, coppersmith), ukraine-moldavia, eastern, churari (churarícko, sievemakers), lovari (lovarícko), machvano (machvanmcko), north albanian, south albanian, serbo-bosnian, zagundzi, sedentary bulgaria, ghagar, grekurja (greco). Vlaxa erromaniar mintzairatik eboluzionatu zen, Errumanian 500 urtez esklaboak izan zirenean. Migrazioak izan ziren Errumaniatik kanpora XIV m.aren erditik XIX. m.aren erdira arte. Migratu zuten lehenengoek erromaniar eragina galdua dute beren dialektoetan. Kalderash, ursari, churari okupazio-etnonimoak dira; machvano geografia izena da. Beste izen batzuk argintari ‘zilarginak’ eta lingurari ‘zaligileak’ dira. Machvano eta serbiar kalderashak hegoar azpisubstratu eslaviarra dute; errusiar kalderashak eslaviar ekialdeko eragina dauka, bereziki Errusiarena; lovariak hungarieraren eragina dauka; grekurjak seguruenez turkiar eragina eta errumaniar Balkaneko greziar erromaniera dialektoaren ezberdina da. 20 vlax dialekto edo gehiago, denak inherenteki ulergarriak dira; ezberdintasunak nagusiki lexikalak eta soziolinguistikoak dira (I. Hancock). Talde etnikoak: chache, kaldarai, lovári. Herriari rroma deritzo. Gramatika.  

 

ERRUSIA (Europa)

 

romani, vlax [RMY] 10.000 kalderash hiztun Errusia, Ukraina eta Moldavian. Errusiar SESB, Odesa, Transkarpatia. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Vlax. Dialektoak: central vlax romani, kalderash. Garai bateko SESBeko vlaxei ‘rusurja’ deritze. Talde etnikoak: sárvi (Ukrainaren ezkerreko zerrenda), volóxuja (Ukrainaren eskuin zerrenda), chache (Moldavia), kaderari (Moldavia, Ukraina, Odesa, Transkarpatia), lovári (Ukraina). Garai bateko SESBeko 300 bat mila ijitok romani, lomavren edo domari aldaeraren bat mintzatzen dute lehenengo edo bigarren hizkuntza bezala (Gunnemarck eta Kenrick). Ikus sarrera nagusia Errumanian. 

domari [RMT] Karachi dialektoa Kaukason mintzatzen da, luli eta maznouga Uzbekistanen. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Dom. Dialektoak: karachi, luli, maznoug. Ikus sarrera nagusia Iranen.

 

ESLOVAKIA

 

romani, carpathian (bashaldo, romungro, hungarian-slovak romani) [RMC] (220.000 Eslovakian eta Txekiar Errepublikan; 1980, UBS). Ipar, eki eta hego Eslovakia. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Northern. Dialektoak: moravian romani, east slovakian romani, west slovakian romani. Ez da ulerkorra vlach romani edo angloromaniarekin eta hiztunek ez dute harreman sozialik hizkuntza hauekin.  Talde etnikoak: sárvika romá (ipar eta eki Eslovakia), ungrike romá (hego Eslovakia). Herriari karpacki rom deritza.  Hiztegia, gramatika. Ikus sarrera nagusia Txekiar Errepublikan.

romani, vlax [RMY] 500 lovari Eslovakian. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Vlax. Dialektoak: lovari, kalderash (kalderári). Informatu da lovariek kalderash ulertzen dutela. Hungaria eta Eslovakiako vlaxak ‘romungre’ deitzen dira. Ikus sarrera nagusia Errumanian.

 

ESPAINIA

 

caló (gitano, iberian romani, hispanoromani) [RMR] 40.000-140.000 hiztun. Herrialde guztietako populazio osoa 65.000-170.000. Halaber mintzatua Brasil, Frantzia eta Portugalen ere. Indo-European, Italic, Romance, Italo-Western, Western, Gallo-Iberian, Ibero-Romance, West-Iberian, Castillan. Dialektoak: spanish calo, portuguese calão (calão, lusitano-romani), catalonian calo, basque calo, brazilian calão. Espainieraren aldaera kriptologikoa (I. Hancock, 1995). McLanek 300-400 bat hitz aurkitu zituen erromanieran oinarrituak, baina inor ez 100dik gora hitz zekienik. Kaloarentzat iberiar oinarria dialekto erregionalak dira, non espainiera eta portugesaren artean ez dagoen ezberdintasunik. Elebitasuna espainieraz. Badago mugimendu bat espainiar erromanieraren inflexio galduak berreskuratzeko eta liburu bat inprimatu da horretarako (I. Hancock, 1990). Gramatika.

 

FINLANDIA

 

romani, kalo finnish (fíntika rommá, gypsy) [RMF] 4.000-4.000 hiztun ditu 8.000 ijitoko populazioan (1980). Mendebalde eta hegoaldea. Halaber mintzatua Suedian ere. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Northern. Inherenteki ez da ulerkorra suediar bidaiari, norvegiar bidaiari, daniar bidaiariekin edota angloromaniekin. Hiztunak jatorriz Eskoziatik etorriak dira.

 

FRANTZIA

 

romani, balkan [RMN] 10.500 hiztun, barne eginik 10.arlija, 500 dzambazi. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Balkan. Dialektoak: arlija, dzambazi. Ikus sarrera nagusia Jugoslavian.

romani, sinte (sinti, rommanes, tsigane) [RMO] 10.000-30.000 hiztun. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Northern. Dialektoa: manouche (manuche, manush). Ez da ulerkorra erromaniar vlaxarekin. Talde etnikoa: sasítka romá. Ikus sarrera nagusia Jugoslavian.

romani, vlax (romenes, rom, tsigane, vlax) [RMY] 10.000 hiztun, barne eginik 8.000 kalderash, 2.000 lovari. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Vlax. Dialektoak: kalderash, lovari. Lovariko hiztunek vlax eta kalderasha ulertzen dituzte. Ikus sarrera nagusia Errumanian.

 

GREZIA

 

romani, balkan [RMN]. 40.000 hiztun, barne eginik 10.000 arlija, 30.000 ijito greko. 500 bat familia Agia Varvaran (1996, Birgit Igla). Agia Varvara Atenasen hiri ingurua da. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Balkan. Dialektoak: greek romani, arlija (erli). Grekoarekin elebitasuna. Hiztegia, gramatika. Ikus sarrera nagusia Jugoslavian.

romani, vlax (romanés, tsingani, rom) [RMY] 1.000 lovari Grezian. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Vlax. Manus (manuche) bakarrik uler dezakete zailtasunez.  Bertako ijitoak elebidunak dira. Hiztunak berak ‘rom’ deitzen dira. Ijitoek eurek onartzen dute ‘tsingani’ deitzea. Kanpoko ijitoei ‘yifti’ deitzen diete. Errumanieraren aldaera den rumanivlacharen ezberdina. Ikus sarrera nagusia Errumanian.

 

HERBEHEREAK

 

romani,sinte [RMO] 500-1.000 manouche. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Northern. Dialektoa: manouche. Ikus sarrera nagusia Jugoslavian.

romani, vlax [RMY] 1.000, barne eginik 500 kalderash, 500 lovari. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Vlax. Dialektoak: kalderash, lovari. Ikus sarrera nagusia Errumanian.

 

HUNGARIA

 

romani, balkan (cigány) [RMN] 150.000 ijito mintzo dira erromanieraren aldaera bat lehenengo hizkuntza dutela (1995, Z. Réger). 450.000-800.000 ijito guztiak Hungarian. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Balkan. Baliteke aldaera hau Hungarian ez egotea. Ikus sarrera nagusia Jugoslavian.

romani, carpathian (cigány) [3.000 hiztun (1980, UBS). Hiru zatiketa daude aitortuak: Nograd Herrialdea Budapest iparraldean, Eslovakian gainezarriz; Budapesten eta Danubion zehar hiriak halanola Baja, Dunaszeckso, Kalocsa, Mohacs, Pecs eta Versend Jugoslaviaren hegoaldeko mugan; eta inauteri bidaiariak. Dialekto bat hungariar ekialdean, poloniar hegoan, eta Galizian; beste bat Trantsilvanian, Errumanian; beste batzuk Txekiar Errepublikan eta Eslovakian; Ukraina, AEB. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Northern. Dialektoak: galician, transylvanian. Talde etnikoa: ungrike romá (northern). Medizina belar biltzaileak eta saltzaileak, enpresa langileak, saskigileak, egur merkatariak, zaldi hezleak, trapuketariak, inauteri langileak, aizto zorrotzaileak, adreilugileak, profesionalak. Ikus sarrera nagusia Txekiar Errepublikan.

romani, sinte [RMO] Eki Hungaria. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Nothern. Ez da ulerkorra vlach romaniarekin. Ijito hizkuntza. Ikus sarrera nagusia Jugoslavian.

romani, vlax (gypsy, tsigene, cigány, romungre) [RMY] 5.000-20.000 hiztun lovari. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Vlax. Dialektoak: lovari, churari. Vlaxa Hungarian eta Eslovakian ‘romungre’ deitzen da. Ikus sarrera nagusia Errumanian.

 

INDIA

 

domari [RMT] Bihar, Saran eta Champaran distrituak. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Dom. Dialektoak: domaki, wogri-boli. Ijito hizkuntza nolabait taldeak identifikatzeko erabilia. Ikus sarrera nagusia Iranen.

 

IRAK

 

domari (middle eastern romani) [RMT] 50.000 hiztun1 (970). Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Dom. Herriari ‘zott’ deritza. Ikus sarrera nagusia Iranen.

 

IRAN

 

domari (middle eastern romani, tsigene, gypsy) [RMT] 80.000 hiztun (1929). Herrialde guztietako populazio osoa 500.000 (1980, Kenrick). Kurbati dialektoa Iranen mendebaldean dago, karachi iparraldean. Halaber mintzatua Afganistan, Egipto, Errusia (Europa), India, Irak, Israel, Jordania, Palestinaren mendebaldeko zerrenda eta Gaza, Siria, Turkia (Europa) eta Uzbekistanen ere. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Dom. Dialektoak: kurbati (ghorbati), qinati, yürük, koli, karachi, luli, maznoug, nawar. Arabiar eragina.

romani, balkan [RMN] Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Balkan. Dialektoa: zargari. Ikus halaber western farsi zargariri legokionez. Ikus sarrera nagusia Jugoslavian.

 

ISRAEL

 

domari (dom, near-eastern gypsy) [RMT] 2.000 hiztun, barne eginik Palestinaren Mendebaldeko Zerrenda eta Gaza (1997, Yaron Matras). Nagusiki Jerusalen (Old City), Bir Zeit Ramallah-tik hurbil eta Gaza. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Dom.  Dialektoa: nawari. Ez da ulerkorra erromaniera dutenentzat. Elebitasuna hego-ekialdeko arabieraz. Haurren lehen hizkuntza herri batzuetan. Eurak ‘dom’ deitzen dira. Hitz mailegatu ugari arabiera, kurduera eta hainbat iraniar hizkuntzatik hartuak. Gramatika. Ikus sarrera nagusia Iranen.

 

ITALIA

 

romani, balkan [RMN] 5.000 hiztun arlija.  Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Balkan. Dialektoa: arlija (erli). Ikus sarrera nagusia Jugoslavian.

romani, sinte [RMO] 14.000, barne eginik 10.000 manouche, 4.000 esloveniar-kroaziar. Ipar Italia. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Northern. Dialektoak: piedmont sintí, slovenian-croatian, manouche. Ez da ulerkorra vlach romaniarekin. Ikus sarrera nagusia Jugoslavian.

romani, vlax [RMY] 2.000-4.000 hiztun barne eginik 1.000-3.000 kalderash, 1.000 lovari. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, vlax. Dialektoak: kalderash, lovari. Ikus sarrera nagusia Errumanian.

 

JORDANIA

 

domari (middle eastern romani, tsigene, gypsy) [RMT] Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Northwestern zone, Dom. Dialektoak: nawar, kurbat, barake. Arabiar eragina. Ikus sarrera nagusia Iranen.

 

JUGOSLAVIA

 

romani, balkan [RMN] 120.000 hiztun Jugoslavian eta Mazedonian, barne eginik 100.000 arlija, 20.000 dzambazi. Herrialde guztietako populazio osoa 1.000.000 (1980, UBS). Balkanak, Kosovo. Halaber mintzatua AEB, Alemania, Bulgaria, Errumania, Frantzia, Grezia, Hungaria, Iran, Italia, Mazedonia, Moldavia, Turkia (Europa) eta Ukrainan ere. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Balkan. Dialektoak: arlija, dzambazi, tinners romani. Arlija dialektoa (252.000-367.000 guztira) erromaniar greko eta dzambazi hiztunek ulertzen dute. Talde etnikoa: jerlides (Mazedonia, hego Serbia).

romani, sinte [rommanes, sinte, sinti) [RMO] 31.000 hiztun, barne eginik 30.000 serbiar, 1.000 manouche. Herrialde guztietako populazio osoa 200.000 (1980, UBS). Kosovo. Halaber mintzatua Alemania, Austria, Eslovenia, Frantzia, Herbehereak, Hungaria, Italia, Kazakhstan, Kroazia, Polonia, Suitza eta Txekiar Errepublikan ere. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Northern. Dialektoak: abbruzzesi, slovenian-croatian  romani, serbian romani. Kroaziar, esloveniar eta serbiar hiztunek elkarri ulertzen diote. Aldaera horiek agian aski ezberdinak dira germaniar aldaerekiko. Sinteak germaniar eragin handia du. ‘Erromanoak” da beren izena. Talde etnikoa: Sasítka Romá.

 

KAZAKHSTAN

 

romani, sinte (sinti, tsigane, manuche, manouche) [RMO] Kazakhstan (lehenago Volga eskualdea 1941 arte).  Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Northern. Ez da ulerkorra vlax romaniarekin. Talde etnikoa: sasítka romá. Ikus sarrera nagusia Jugoslavian.

 

LETONIA

 

romani, baltic [ROM] 8.000 (1995, V. Zeps). Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Northern. Dialektoak: latvian romani (lettish romani), north russian romani, white russia romani, estonian romani, polish romani. Talde etnikoak: rúska romá (northern russian SFSR), lotfítka romá (mendebalde Letonia, Estonia), lajenje romá (eki Estonia). Ikus sarrera nagusia Polonian.

 

LIBIA

 

domari [RMT] Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Dom. Dialektoa: helebi. Ikus sarrera nagusia Iranen.

 

LITUANIA

 

romani, baltic [ROM] Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Northern. Dialektoa: lithuanian romani. Ikus sarrera nagusia Polonian.

 

 MAZEDONIA

 

romani, balkan [RMN] 120.000 Mazedonian eta Jugoslavian, barne eginik 100.000 arlija, 20.000 dzanbazi. Balkanak. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Balkan. Dialektoak: arlija, dzambazi, tinners romani. Arlija dialektoa (252.000-367.000 guztira) greziar erromaniarrek eta dzambazi hiztunek ulertzen dute. Talde etnikoa: jerlídes (Mazedonia, hego Serbia). Ikus sarrera nagusia Jugoslavian.

 

MOLDAVIA

 

romani, balkan (gypsy) [RMN] 12.000 hiztun (1993, Johnstone). Moldavia; Krimear Penintsula, Ukraina. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Balkan. Talde etnikoak: ursári (Moldavia), karamítika (Ukraina), romá (Krimear Penintsula). Ikus sarrera nagusia Jugoslavian.

 

NORVEGIA

 

romani, vlax [RMY] 500 lovari. Informatua dago 3.500 ijito daudela Norvegian ((1993, Johnstone). Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Vlax. Dialektoa: lovari. Ikus sarrera nagusia Errumanian.

 

PALESTINAREN MENDEBALDE ZERRENDA ETA GAZA

 

domari (dom, near-eastern gypsy) [RMT] (2.000 Israel barne; 1997). Gaza eta Bir Zeit Ramallahtik gertu. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Dom. Dialektoa: nawari. Ez dute ulertzen  erromaniera hiztunek. Elebitasuna Hego Ekialdeko arabiar mintzairaz. Herri batzuetan haurren lehen hizkuntza. Eurak ‘dom’ deitzen dira. Hitz mailegatu ugari arabiera, kurduera eta hainbat iraniar hizkuntzatik hartuta. Gramatika. Ikus sarrera nagusia Iranen.

 

POLONIA

 

romani, baltic [ROM] 30.000 hiztun. Informatu da 81.000 rom daudela Polonian (1993, Johnstone).  Herrialde guztietako populazio osoa 100.000. Eskualde baltikoa, eskualde zentrala eta hegoaldekoa. Halaber mintzatua Belarus, Errusia (Asia), Estonia, Letonia eta Ukrainan ere.  Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Northern. Dialektoak: latvian romani (lettish romani), north russian romani, white russian romani, estonian romani, polish romani. Talde etnikoak: pólska foldítka, romá. 

romani, carpathian [RMC] Dialekto bat hego Polonian, eki Hungarian eta Galizian dago; beste bat Trantsilvanian, Errumania; beste batzuk Txekiar Errepublikan eta Eslovakian; Ukraina, AEB. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Northern. Dialektoak: galician, transylvanian. Ikus sarrera nagusia Txekiar Errepublikan.

romani, sinte (sinti, tsigane) [RMO] Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Northern. Dialektoa: manuche (manouche). Ez da ulerkorra vlach romaniarekin. Talde etnikoa: sasítka romá. Ikus sarrera nagusia Jugoslavian.

romani, vlax [RMY] 5.000 hiztun. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Vlax. Dialektoa: lovari. Ikus sarrera nagusia Errumanian.

 

SUEDIA

 

romani, kalo finnish (fíntika rómma) [RMF] 1.000-2.000 hiztun. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Northern. Ikus sarrera nagusia Finlandian.

romani,vlax (zigenare) [RMY] 500 kalderash, 1.000 lovari. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Vlax. Dialektoak: kalderash, lovari. Ikus sarrera nagusia Errumanian.

 

SIRIA

 

domari (middle eastern romani, tsigene, gypsy) [RMT] 10.000 hiztun (1961). Turkiatik Indiaraino; nawar Palestinan, Sirian eta Egipton; kurbati Sirian eta mendebalde Iranen; helebi Egipton eta Libian; karachi ipar Turkian, Errusiako Kaukason; eta ipar Iranen; domaki eta wogri-boli Indian; barake Sirian; luli eta maznoug Uzbekistanen; beste talde batzuk Iranen; churi-wali Afganistanen. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Northwestern zone, Dom. Dialektoak: nawar, kurbati, beirut, nablos, barake. Arabiar eragina. Ikus sarrera nagusia Iranen.

 

SUITZA

 

romani, sinte [RMO] 21.000 (1993, Johnstone). Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Northern. Ikus sarrera nagusia Jugoslavian.

TURKIA

 

domari (middle eastern romani, tsigene, gypsy) [RMT] Kasik 20.000 (1982an ustez). Nagusiki mendebalde Turkia, batzuk eki Turkian. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Northwestern zone, Dom. Dialektoak: karachi, beludji, marashi. Turkian 500.000 ijito mintzatzen dira domarieraz edota erromanieraren aldaeraren batean (Gunnemark and Kenrick, 1985). Ikus sarrera nagusia Iranen.

romani, balkan [RMN] 25.000-40.000 arlija. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Balkan. Dialektoa: arlija (erli). Ikus sarrera nagusia Jugoslavian.

 

TXEKIAR ERREPUBLIKA

 

romani, carpathian (bashaldo, romungro, hungarian-slovak romani) [RMC] 220.000 Txekiar Errepublikan eta Eslovakian (1980, UBS). Herrialde guztietako populazio osoa 241.000 edo gehiago. Bohemia eta Moravia Zentralak. Halaber mintzatua AEB, Hungaria, Polonia, Errumania, Eslovakia eta Ukrainan. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Northern. Dialektoak: moravian romani, east slovakian romani, west slovakian romani. Ez da ulerkorra vlach romani edo angloromaniarekin. Hiztun hauek ez dute harreman sozialik vlach romani edo angloromaniarekin. Talde etnikoak: sárvika romá (ipar eta eki Eslovakia), ungrike romá (hego Eslovakia). Herriari ‘karpacki roma’ deritza. Hiztegia, gramatika. 

romani, sinte (romannes, sinte, sinti, tsigane) [RMO] Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Northern. Dialektoa: lallere. Ez da ulerkorra vlach romaniarekin. Lallereak Txekiar Errepublikatik etorritako arbasoen ondorengoak dira. Talde etnikoa: sasítka romá. Ikus sarrera nagusia Jugoslavian.

 

UKRAINA

 

romani, carpathian [RMC] Ukraina, Transkarpatia. Dialekto bat eki Hungarian, hego Polonian eta Galizian dago; beste bat Trantsilvanian, Errumania; beste batzuk Txekiar Errepublika eta Eslovakian, AEB. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Vlax. Talde etnikoa: ungrike romá (Ukraina). Ikus sarrera nagusia Txekiar Errepublikan.

romani, vlax [RMY] Eki eta mendebalde Ukraina, Odesa, Transkarpatia. Indo-European, Indo-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Romani, Vlax. Dialektoak: ukrainian vlax romani, central vlax romani, kalderash. SESB ohiko vlaxak ‘rusurja’ deitzen dira. Talde etnikoak: sárvi (Ukrainaren ezkerreko zerrenda), volóxula (Ukrainaren eskuineko zerrenda), chache (Moldavia), kalderari (Moldavia, Ukraina, Odesa, Transkarpatia), lovári (Ukraina).  Ikus sarrera nagusia Errumanian.

 

Hizkuntza / lengua: erromaniera / romani / romaní / romani/sinti-rom.

Hiztunak / hablantes (2001): 1.600.000 (Rafael del Moral).

Herrialdea / país:

  • Erromaniera valakoa: 755.500: Bosnia-Herzegovina (400.000), Errumania (250.000), Hungaria (20.000), Frantzia (10.000), Ukraina (10.000), Erresuma Batua (10.000), Alemania (6.000), Italia (4.000), Espainia (1.000), Grezia (1.000), Holanda (1.000), Bulgaria (500), Txekia eta Eslovakia (500), Norvegia (500), Portugal (500),  Suedia (500).
  • balkanikoa: 366.900: Bulgaria (187.900), Jugoslavia (120.000), Grezia (40.000), Frantzia (10.500), Italia (5.000), Alemania (3.500).
  • Sintiar erromaniera: 286.000: Txekia eta Eslovakia (200.000), Alemania (30.500), Frantzia (30.000), Suitza (20.000), Italia (5.000), Austria (500). Karpatoar erromaniera: 248.000: Txekia eta Eslovakia (220.000), Polonia (25.000), Hungaria (3.000).
  • Erromaniera caló:165. 000: Espainia (140.000), Frantzia (20.000), Portugal (5.000).
  • Angloerromaniera: 90.000: Erresuma Batua.
  • Baltoerromaniera: 54.000: Letonia (24.000), Polonia (30.000).
  • Finoerrumaniera: 2.000: Suedia.
  • Galoerromaniera: Ingalaterra eta Gales.
  • Helenoerromaniera: Grezia.

 

 

HISTORIA. Indo-ariar familiako hizkuntza indoeuroparra, lurralde propiorik ez duenez herri alderrai batena, ijitoena, jatorriz indiar nobleziakoa  izanak: kshattriyak eta rajpultak (“erregearen seme-alabak”). Bere ahaide hurbilena hindiera da  rayastanieraren aldakian eta hemendik du jasoa hiztegi erabilienaren % 60.

 

Ethnologue-ren arabera, 7 aldaera aski ezberdinak dira hizkuntza propiotzat hartzeko. Hedatuenak: vlax romani (900.000 hiztun inguru), balkan romani (700.000), carpathian romani (500.000) eta sinti romani (300.000).

 

Erromaniera normalean hizkuntza indo-ariar zentralen artean sailkatu ohi da mendebaldeko hindiera, bhiliera, marathiera, gujaratiera, khandeshiera,  rajasthanierarekin  eta. Noizbait uste izan da domarieraerromanieraren “hizkuntza ahizpa” zela, bi hizkuntzak Indiatik irten eta gero banatu zirela, baina oraintsuko ikertzaileek iradokitzen dute bi hizkunten arteko ezberdintasunak behar hainbat diferenteak zirela eskualde zentraleko taldeko (Hindostaniera) bi hizkuntza bereizi bezala tratatzeko. Beraz, dom eta rom baliteke Indiatik irtendako bi oste ezberdinak izatea, hainbat mendetan bereiziz.

 

 

Kshattriyak IX. m.aren hondarrean iritsi ziren Greziara eta rajpultak XIII. m.aren erdialdean. Bi migrazioak bildu ziren Gype mendiaren ondoan. Leku honi Egipto txikia deitzen zitzaion eta bertako biztanleei ijitoak edo jitanoak Euskal Herrian, gitans Frantzian, Gypsie Erresuma Batuan eta gitano Espainian.

 

Erromaniar izena bizantziar Inperioan eman zitzaien, jatorria Inperio musulmanean zutenengandik bereizteko. Halaber deitzen zaie buhameak ere, Europaren erdialdean, XV eta XX. m.etan Bohemia erromaniar zentro garrantzizkoa izan zelako. Zingaro izenez ere ezagutuak izan dira, athinganos hitz grekotikoa, “ukitzea eta ukitua izatea nahi ez duena”. Finlandian bizi diren zingaro edo erromaniarrak gaur oraindik ere eskua eman gabe agurtzen dira.

XIV. m.az gero, bai hauek bai eta beste talde batzuek ere Europara emigratu zuten hainbat etapatan. Pertsia, Turkia eta Graziatik igaro ziren. Espainian kokatu zirenek calé izena hartu zuten (“beltza” adierazteko eta honela rubio bisigotuez bereizteko). Eurek beren buruak Romane Chave deitzen dituzte (Ramayana indiar epopeiako heroia den Ram-en seme-alabak).

Erromanieraz mintzatzen zirenak jazarriak izan ziren XVII. m.ko Bretainan. Uste denez, milioi bat izan ziren garbituak Alemania nazian 1933-1945 urteetan. Erromanierak ez du inongo herrialdetan gozatu hizkuntza ofiziala izateak dituen pribilegioez. Funtsean hizkuntza mintzatua da, ahozko literaturan oso aberatsa.

Ez da posible erromanierazko hiztunak zenbatzea. Beren izaera nomadak eta bizilekutzat hautatuak dituzten herrialdeetan erabat integratuak daudenak aldebat uzteak ezinezko egiten dute errolda.

 

2005. Europan 10 bat milioi ijito bizi dira  eta beste hainbeste Amerikan.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Sistema fonologikoa sinplifikatzeko joera du, nahiz eta bai mantendu jatorriko egitura. B) Kontsonante konbinatu batzuen ahoskerak aparteko zailtasuna du.

 

Morfosintaxia. A) Izenak dira nagusiki bizidunak eta bizigabeak seinalatzen dituztenak. Bizidunak maskulinoak nahiz femeninoak izan daitezke eta denak singularrekoak zein pluralekoak. B) Deklinabideak 6 kasu ditu: nominatiboa, akusatiboa, datiboa, lokatiboa, ablatiboa eta instrumentala. C) Adjektiboak normalean izenen aurrean jartzen dira. D) Hirugarren pertsonako izenordainek generoa bereizten dute eta deklinatu egiten dira. E) Aditzen jokaerak greko zaharraren  boz ertain pasiboa gogorarazten du (bihurkariaren antzekoa). Bi modu bereizten ditu, indikatiboa eta agintera eta dialekto batzuetan, baldintzazko-optatiboa. Denboren artean orainaldia, geroaldia eta 2 iraganaldi ditu. F) Preposizioak eta posposizioak erabiltzen ditu.G) Perpausaren ohiko ordena Subjektua + Aditza + Osagarriak dira. H) Bere dialekto askorentzat, 7, 8 eta 9 zenbakiak grekoaren maileguak dira. Hona hemen erromanieraz lehenengo 10 zenbakiak: ek (1), dui (2), trin (3), shtar (4), pañj (5), sho (6), efta (7), okhto (8), enya (9), desh (10).

 

 

Idazkera. Oraintsu arte ez du idazteko arautegirik izan eta, beraz, ez du dokumentu historikorik. Idatzi den gutxitan alfabeto erromanikoa nahiz zirilikoa erabili du, herrialdekoaren arabera.

 

HISTORIA. Lengua indoeuropea de la familia indo-aria, sin territorio propio, que pertenece a un pueblo errante, los gitanos,  y que originariamente  formó parte de la nobleza  india: los kshattriyas y los rajpults (“hijos del rey”). Su pariente más próximo es el hindi en su variedad rayastaní, con la que tiene en común el 60% del vocabulario de mayor uso.

Según Ethnologue, 7 variedades son suficientemente distintas como para considerar lenguas propias. Las más extendidas son vlax romani (unos 900.000 hablantes), balkan romani (700.000), carpathian romani (500.000) y sinti romani (300.000).

La lengua romaní se clasifica normalmente como perteneciente a las lenguas centrales indo-arias junto con hindi occidental, bhili, marathi, gujarati, khandeshi, rajasthani etc. Alguna vez se pensó que la lengua domarí era “lengua hermana” de romaní, que las dos lenguas se dividieron después de su salida del subcontinente indio, pero investigaciones más recientes sugieren que las diferencias entre ellas eran suficientemente diferentes para tratarlas como dos lenguas separadas pertenecientes al grupo de lenguas de la zona central (Hindustaní). El dom y el rom son por tanto probables descendientes de dos oleadas diferentes de migración desde India, separadas por varios siglos.

Los kshattriyas llegaron a Grecia a fines del s. IX y los rajpults hacia mediados del s. XIII. Ambas migraciones  se agruparon  al pie del monte Gype. El lugar se empezó a llamar el pequeño Egipto y sus habitantes egiptos o egiptanos, palabra que ha evolucionado  a ijitoa en Euskal Herria, gitans en Francia, Gypsie en el Reino Unido y gitano en España.  

El romaní se originó en el Imperio bizantino, para diferenciarlos de los pertenecientes al Imperio musulmán. También se les ha llamado bohemios porque Bohemia fue un importante centro romaní entre el s. XV y XX. También se les denomina cíngaros, del griego athinganos, “el que no quiere tocar ni ser tocado”. Los cíngaros o romaníes  instalados en Finlandia se saludan aún hoy sin dar la mano.

A partir del s. XIV, estos y otros grupos  emigraron hacia Europa en sucesivas etapas. Pasaron por Persia, Turquía y Grecia. Los que se instalaron en España recibieron el nombre de calé (que signifiva “negro” y se distinguían así de los rubios visigodos). Ellos se llaman a sí mismos  Romane Chave (“hijos de Ram, héroe de la epopeya india Ramayana).

 

Los hablantes de romaní fueron objeto de persecución  en la Bretaña del s. XVII. Se cree que alrededor de un millón fueron exterminados en la Alemania nazi entre 1933 y 1945. El romaní no ha gozado en ningún país  de los privilegios de que supondría el reconocimiento oficial. Es esencialmente una lengua hablada, rica en literatura oral.

La posibilidad de evaluar el número de hablantes de romaní no es posible. Su carácter nómada impide censar su extensión y también la frecuente omisión de aquellos  que viven perfectamente asimilados  en su país de residencia.

2005. Unos 10 millones de romaníes viven en Europa y otros tantos en América.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Tiende a la simpli-ficación del sistema fonológico, aunque conserva la estructura original. B) Especialmente compleja es la pronunciación  de algunas consonantes combinadas.

Morfosintaxis. A) Los nombres señalan básicamente  su condición de animados  y de inanimados. Los animados pueden ser  masculinos y femeninos y todos ellos se señalan en singular y en plural. B) Sus declinaciones tienen 6 casos: nominativo, acusativo, dativo, locativo, ablativo e instrumental. C) Los adjetivos se colocan regularmente ante el nombre. D) Los pronombres de tercera persona distinguen el género  y también se declinan. E) La conjugación de los verbos  recuerda  la voz media pasiva  que tenía el griego  antiguo (parecida a la reflexiva). Distingue 2 modos, indicativo e imperativo,  y en algunos dialectos, el condicional-optativo. Entre los tiempos señala  el presente, el futuro y 2 pasados. En algunos dialectos el presente tiene también  un sentido de futuro. F) Usa preposiciones y posposiciones. G) El orden habitual de la oración es Sujeto + Verbo + Complementos. H) Para muchos de sus dialectos, los números 7, 8 y 9, son préstamos del griego. Los 10 primeros números en romaní son: ek (1), dui (2), trin (3), shtar (4), pañj (5), sho (6), efta (7), okhto (8), enya (9), desh (10).

Escritura. No ha tenido norma escrita hasta épocas recientes y, por tanto, no existen documentos históricos. Utiliza, las pocas veces que se escribe,  el alfabeto románico o el cirílico, según el país en que se encuentre.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

ANGLUNO PUSTIK PA VAKERIPEN ROMANÒ-KALO, “Primer Manual de Conversación en Romanò-kalo”, Juan de Dios Ramírez-Heredia, Unión Romaní, Unión del Pueblo Gitano, Comisión Europea, Dirección General de Educación y Cultura.

CURS DE LIMBA RROMANÍ, Dacia, Colecţia Didactica,  Gheorghe Sarău, 23,5x16,5, 254 or., Cluj-Napoca, 2000.

EL GITANISMO, Historia, costumbres y dialecto de los gitanos, Con un epítome de gramática gitana, Diccionario caló-castellano, Novísima edición, fotokopia,  D. Francisco Quindalé, 21x14, 77 or., Madrid,  1870.

 

HIZTEGIAK, LEXIKOAK

 

DICCIONARIO GITANO-ESPAÑOL / ESPAÑOL-GITANO,  Tineo Rebolledo, Historia de los gitanos desde su origen hasta nuestros días, edición facsimilar de la de 1909,  consta esta edición de 500 ejemplares numerados, del 000 al 499 impresos sobre papel verjurado de Guarro Casas, S.A., ejemplar nº 111, 19x12,5, 311 or., Cádiz, 2006.

DICŢIONAR RROM-ROMÂN, Dictionàro Rromano-Rumunikano, Dacia,  Gheorghe Sarău, 15,5x11,5, 231 or., Cluj-Napoca, 2000.

EL EVANGELIO DE SAN LUCAS EN CALÓ, Embeo e majaró Lucas chibado andré caló-romanó, Edición bilingüe caló-castellano, Vocabulario caló-castellano / castellano-caló,  Alberto González Caballero, Ediciones El Almendro, 18x11, 208 or., Córdoba, 1998.

ORIJEN, USOS Y COSTUMBRES DE LOS JITANOS Y DICCIONARIO DE SU DIALECTO, 1. edizioa, faksimilea, Madrid-1851,  R. Campuzano, 10,5x8,5, 199 or.,Valladolid, 2004.

ORIJEN, USOS Y COSTUMBRES DE LOS JITANOS Y DICCIONARIO DE SU DIALECTO, 2ª edición, facsimilea, Madrid-1851,  R. Campuzano, 10,5x8,5, 199 or.,Valencia, 2004.

VOCABULARIO DEL DIALECTO JITANO, Cerca de 3.000 palabras, 2. edizioa, faksimilea, Sevilla-1848,  D. Augusto Jiménez, 15,5x11, 118 or., Valencia, 1997.

 

ERROMANIAR IDAZKERA

ROMANI SCRIPT

 

 

Bere historia gehienean erromaniera erabat hizkuntza orala izan da, idazteko ohiko formarik gabea. Lehen erromaniar idazkuna 1542koa izan arren, XX. m.an agertzen da erromaniar herriak jatorriko hizkuntzan idatzia.

 

XX. m.ko erromaniar idazkietan, babes elkarte bakoitzak bere idazkera sistena erabiltzen zuen, nagusiki latinetik eratirriak (Errumanian, Txekian, Kroazian etab.).

Normalean ez adituek ezta sortzez hiztunak zirenek erabili zuten ortografia estándar bat bera ere. Planifikatzaile linguisten saioak erromanierazko zatiketa dialektal garrantzizkoak eragotzi izan ditu: fonologia estandarrik ezak aldi berean arazo bihurtzen du idazteko era xume bat aukeratzea.

Normalean erromanieraz idatzi den literatura akademiko eta ez-akademikoaren erabateko gehiengoa oinarritzat latina zuen ortografia izan da.

Hiru sistema nagusi dira seguruenez gehien aurki daitezkeenak: Pan-Vlax sistema, Standard Internazionala eta beste hainbat sistema ingelestu. 

 

Pan-Vlax. Pan-Vlax idazkera latinean dago oinarritua, eki Europako hizkuntzei amankomunak zaizkien diakritiko batzuk erantsiz,  hala nola carona ( ˇ ).

Jarraiko taulan, aldaera ohikoenen  grafemak erakusten dira. Taulako fonemak zertxobait arbitrarioak dira eta ez daude bereziki inolako dialekto arrunt batean oinarrituak. Adibidez, taulan  /dʒ/ bezala notatua dagoen fonema /ʒ/, /ʐ/ edo /ɟ/ bezala burutu daiteke, dialektoaren arabera.

 

 

The Romani language has for most of its history been an entirely oral language, with no written form in common use. Although the first example of written Romani dates from 1542, it is not until the twentieth century that vernacular writing by native Romani people arose.

Written Romani in the 20th century used the writing systems of their respective host societies, mostly Latin-derived scripts (Romanian, Czech, Croatian, etc.).

Currently there is no one single standard orthography used by both scholars and native speakers. Efforts of language planners have been hampered by the significant dialectal divisions in Romani: the absence of a standard phonology in turn makes the selection of a single written form problematic.

 

The overwhelming majority of academic and non-academic literature produced currently in Romani is written using a Latin-based orthography.

There are three main systems which are likely to be encountered: the Pan-Vlax system, the International Standard and various Anglicised systems.

Pan-Vlax. The Pan-Vlax script is based on the Latin script, augmented by the addition of several diacritics common to the languages of eastern Europe, such as the caron ( ˇ ).

In the following table, the most common variants of the graphemes are shown. The phonemes used in the table are somewhat arbitrary and are not specifically based on any one current dialect. For example, the phoneme denoted /dʒ/ in the table can be realised as /ʒ/, /ʐ/ or /ɟ/, depending on dialect

 

 

Sistema erabilienak gaur / Systems currently in use.

 

Grapheme

Phoneme

Example

A a

/a/

akana now

B b

/b/

barvalo rich

C c

/ts/

cirdel he pulls

Č č

/tʃ/

čačo true

Čh čh

/tʃʰ/

čhavo boy

D d

/d/

dorjav river

Dž dž

/dʒ/

džukel dog

E e

/e/

ertimos forgiveness

F f

/f/

foros town

G g

/ɡ/

gadže non-Rom

H h

/h/

harmasari stallion

I i

/i/

ičarel he crushes

J j

/j/

jag fire

K k

/k/

kaj where

Kh kh

/kʰ/

khamesko sunny

L l

/l/

lašo good

M m

/m/

manuš man

N n

/n/

nav name

O o

/o/

oxto eight

P p

/p/

pekel he bakes

Ph ph

/pʰ/

phabaj apple

R r

/r/

rakli girl

S s

/s/

sunakaj gold

Š š

/ʃ/

šukar sweet/good/nice

T t

/t/

taxtaj cup

Th th

/tʰ/

them land

U u

/u/

lip

V v

/ʋ/

voro cousin

X x

/x/

xarano wise

Z z

/z/

zeleno green

Ž ž

/ʒ/

žoja Thursday

 

 

Ortografia Estandard Internazionalak, Marcel Courthiadek asmatua eta gero Nazioarteko Erromaniar Batasunak bere egina, goian emandako Pan-Vlax sistemaren antzeko konbentzioak erabiltzen ditu. Hainbat diferentzia grafikal hutsak baino ez dira, hala nola caronak azentu zorrotzez erabiltzea,  č š ž bilakatuz ć ś ź.

Hiru “morfo-grafoak” ç, q eta θ dira, hainbat kasu-atzizkiren hasierako fonemak adierazteko erabiliak, bokalaren ondoren /s/, /k/ eta  /t/ burutzen direnak eta /ts/, /ɡ/ eta /d/ kontsonante sudurkariaren ondoren. Hiru “meta-notazioak” ʒ, ŏ eta ă dira, zeinen errealizazioa dialektoen arabera aldatzen delarik. Azkeneko biak, adibidez, /o/ eta /a/ ahoskatzen dira lovarickeraz, baina /jo/ eta /ja/ kalderasheraz.

Ingelestuak. Nagusiki Ipar Amerikan erabili eta latinean oinarritua dagoen ortografia, nolabait, Pan-Vlax ortografia ingelesaren teklatuari egokitua dago, grafema horiek diakritiko eta digrafoekin berrezarriz, hala nola ts ch sh zh ordezkatuz c č š ž bidez. Dirudienez ortografia berezi hau espontaneoki sortu zen erromaniar hiztunek e-postaz komunikatu behar zutelako, e-posta duela gutxi arte oso bitarteko zaila gertaturik latinezkoak ez ziren grafemak  mekanografiatzeko. Gainera, ortografia hauxe da erromaniar ikasiek eta Ronald Lee Kanadako erromaniar idazle, linguista eta aktibistak gomendatzen dutena.

 

 

 

The International Standard orthography, as devised by Marcel Courthiade and adopted by the International Romani Union, uses similar conventions to the Pan-Vlax system outlined above. Several of the differences are simply graphical, such as replacing carons with acute accents, transforming č š ž into ć ś ź.

The three "morpho-graphs" are ç, q and θ, which are used to represent the initial phonemes of a number of case suffixes, which are realised /s/, /k/ and /t/ after a vowel and /ts/, /ɡ/ and /d/ after a nasal consonant. The three "meta-notations" are ʒ, ŏ and ă, the realisation of which varies by dialect. The latter two, for example, are pronounced /o/ and /a/ in Lovaricka, but /jo/ and /ja/ in Kalderash.

Anglicised. The English-based orthography commonly used in North America is, to a degree, an accommodation of the Pan-Vlax orthography to English-language keyboards, replacing those graphemes with diacritics with digraphs, such as the substitution of ts ch sh zh for c č š ž. This particular orthography seems to have arisen spontaneously as Romani speakers have communicated using email, a medium in which graphemes outside the Latin-1 charset have until recently been difficult to type. In addition, it is this orthography which is recommended for use by Romani scholar and canadian romani writer, linguist and activist Ronald Lee.

 

 

Kalderashera dialektoaren alfabeto zirilikoa

Cyrillic alphabet of Kalderash dialect

 

А а

Б б

В в

Г г

Ғ ғ

Д д

Е е

Ё ё

Ж ж

З з

И и

Й й

К к

Кх кх

Л л

М м

Н н

О о

П п

Пх пх

Р р

Рр рр

С с

Т т

Тх тх

У у

Ф ф

Х х

Ц ц

Ч ч

Ш ш

Ы ы

Ь ь

Э э

Ю ю

Я я

 

Ruska Roma dialektoaren alfabeto zirilikoa

Cyrillic alphabet of Ruska Roma's dialect

 

А а

Б б

В в

Г г

Ґ ґ

Д д

Е е

Ё ё

Ж ж

З з

И и

Й й

К к

Л л

М м

Н н

О о

П п

Р р

С с

Т т

У у

Ф ф

Х х

Ц ц

Ч ч

Ш ш

Ы ы

Ь ь

Э э

Ю ю

Я я

 

 

Beste hainbat idazkera sistema / Other writing systems

 

 

Alfabeto latindar eta zirilikoez gainera, Grezian erromaniera alfabeto grekoarek idatzi zen gehienbat, nahiz eta oso gutxi dirudienez. Arabiar idazkera ere erabili izan zen, Iranen adibidez. Baina garrantzizkoagoa, lehenengo egunkaria erromak erromarentzat 1920an inprimatu zen arabiar idazkeraz Edirnen, Trukian. “Laćo” deitzen zen, “ona” alegia.

 

 

 

Besides Latin and Cyrillic alphabets, in Greece  Romani was mostly written with the Greek alphabet, although very little seems to be written it. The Arabic script has also been used, for example, in Iran. More importantly, the first periodical produced by Roma for Roma was printed in the Arabic script in the 1920s in Edirne in Turkey. It was called "Laćo" which means "good".

 

 

ERROMINTXELA

 

Hizkuntza / lengua: erromintxela.

Hiztunak / hablantes: ?

Herrialdea / país: Euskal Herria.

 

 

HISTORIA. Euskal Herriko ijitoen edo buhameen hizkuntzari ematen zaion izena. Erromanieraren aldaera bat da, euskararen eragin handia duena. Hizkuntza hau mintzatzen duen talde etnikoari ere izen bera eman ohi zaio. Ijitoen herriaren parte den talde etniko honetakoak Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroan bizi dira Hegoaldean eta Lapurdin eta Zuberoako eskualde menditsuetan Iparraldean.

 

Indiako ipar-mendebaldetik ihesi, kurduen lurretan barna, Europako erdi eta hego ekialdeko herrietan kokatu ziren ijitoak X. m.an. Egiptotik zetozen ustetan, ijito izena jaso zuten hasieran, eta Bohemia aldetik heldu zirelakoan, buhame izena eman zitzaien XV. m.an. Eta ijitoek bizi izan zuten  bazterketa historikoak euren kultura eta ohiturak babesteko berezko mintzaera asmatzera behartu zituen: erromaniera. Hau hainbat dialektotan banatu zen eta, Euskal Herrian, euskara eta erromaniera biltzen zituen erromintxela burutu zen.

Honela bada, Euskal Herrian jazarpenari aurre egiteko, erromintxela asmatu zuten ijitoek erromaniera eta euskara nahasiz. Iberiako penintsulan beste bi hizkera izan zituzten: bata Katalunian kalo katalana eta bestea Espainian kalo espainiarra. Erromintxelak ijitoena du lexikoa eta euskararena gramatika. Penintsulako beste dialektoetan, jatorrizko sustraiak gorde ditu jatorrizko herrialdearenak alegia.

 

Ijitoen kontrako neurri gogorrak hartu ziren Euskal Herrian XVI. m.an: torturak, hilketak, kanporatzeak... Poliki-poliki euskaldunduz joan ziren eta laster izan zituzten Etxeberria, Agirre, Iturbide, Barrutia eta beste hainbat deitura euskaldun. Donazaharre aldean, esaterako, haurtzaroan primeran egokitu eta bertako euskara ongi ikasi zutela dio Lafittek. Donibane Lohizunen kaskarotak deitu zituzten  egunero itsasoratzen ziren gizonak.

Datu zehatzik ez dagoen arren, gaur [2005] kalo eta erromintxelaren ezagutza oso murritza da.  Euskaraz motzaileak izenez ere ezagutzen dira, ardiei ilea moztea ofizioz praktikatzen dutelako.

 

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika.

 Morfosintaxia.

Idazkera.

 

 

HISTORIA. Erromintxela es el nombre que recibe el habla de los gitanos del País Vasco (buhameak o ijitoak). Es una variante del idioma romaní, con grandes influencias del euskera. El grupo humano que lo habla también es denominado erromintxela. Este grupo étnico, parte del pueblo gitano, vive en las provincias de Vizcaya, Guipúzcoa y Navarra en Hegoalde y en Lapurdi y las zonas montañosas de Zuberoa en Iparralde).

Huyendo del nor-oeste de India, a través de las tierras kurdas, los gitanos en el s. X se establecieron en el centro y este de Europa. Creyendo que procedían de Egipto, se les denominó gitanos, y creyendo también que procdían de Boemia, se les llamó bohemios en el s. XV. Y la exclusión histórica que los gitanos padecieron, les llevó a crear su propio lenguaje a fin de mantener su cultura, usos  y costumbres: el romaní. Éste se fraccionó en diversos dialectos y en Euskal Herria se formó el erromintxela, producto de la unión de romaní y euskara.

Así pues, con el fin de hacer frente a la persecución de que eran objeto en Euskal Herria, los gitanos crearon erromintxela, fusionando romaní y euskara. En la Península Ibérica han hablado otras dos lenguas: en Cataluña el caló catalán y en España, caló español. El léxico de erromintxela es gitano y la gramática, del euskara.En la península han mantenido las raíces de su origen, es decir, de sus pueblos de origen.

En el s. XVI en Euskal Herria se adoptaron duras medidas contra los gitanos: torturas, ejecuciones, exilios... Lentamente se euskaldunizaron y no tardaron en apellidarse Etxeberria,  Agirre, Iturbide, Barrutia y otros de origen euskaldun. En Donazaharre, por ejemplo, Lafitte manifiesta  que los niños  se adaptaron bien y aprendieron correctamente el euskara. En Donibane Lohizun les denominaron kaskarots los hombres que diariamente se hacían a la mar.

Aun careciendo de datos concretos, hoy [2005] resulta muy exiguo el conocimiento de erromintxela  y caló. En euskera también se les conoce como motzaileak (trasquiladores), por trasquilar ovejas como oficio.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética.

Morfosintaxis.

Escritura.

 

 

 

HIZTEGIA ERROMINTXELAZ

 

barkitxu: arkumea.

baro: handia.

basta: eskua.

bato: aita.

devlesa: agur.

gaxin: ume, haurra.

kambri: haurdun.

keroa: burua.

lachi detharin: egun on.

lachi rat: gabon.

lacho dives: arratsalde on.

mautu: hil; erail.

me avilem dural: atzerritarra naiz.

me sem katar e Euskal Herria: Euskal Herrikoa naiz.

me sem mishto, nais: ondo nago, eskerrik asko.

mintxa: alua.

mishto: ondo.

moro anav si...: nire izena ... da.

najel egin: ihes egin.

nay problemo: ez dago arazorik.

panine: ura.

pekautu: erre.

piratu: maitatu.

raha: ama.

san si tiro anav: nola duzu izena?

sar san?: nola zaude?

shukar te dikhav tut: zu ikusteaz pozten naiz.

tino: txikia.

txori: lapurra.

vi me sem mishto: ondo nago.

xukel: txakurra.

xuri: labana.

yaka: sua.

zuta: esnea.

 

Madre: batia

Padre: batoa

Cabeza: keroa

Mano: basta

Pierna: pindrua

Nombre: txipa

Casa: kera

Tienda: mertxa

Grande: baroa

Pequeño: txinoa

Bonito: pukerra

Bueno: latxoa

Agua: pañia

Leche: xuta

Vino: mola

Caca: fula

Perro/Policia: txukela

Gato: txitxaia

Trabajar: kurratu

Pedir: mangatu

Amar: piratu

Beber: piautu

Ir: najel egin

Ver: dikelatu

Hacer: kerau

 

 

Erromintxelaren kontsonante fonemen taula

Table of consonant phonemes of Erromintxela

 

 

Labial

Coronal

Dorsal

Glottal

 

Bilabial

Labio-
dental


Dental

Lamino-
dental

Apico-
alveolar

Post-
alveolar

Palatal

Velar

 

Nasal

m
/m/

 

 

 

n
/n/

 

ñ
/ɲ/

 

 

 

 

Plosive

p
/p/

b
/b/

 

 

t
/t/

d
/d/

 

 

 

k
/k/

g
/ɡ/

 

 

 

Affricate

 

 

 

tz
/ts̻/

ts
/ts̺/

tx
/tʃ/

 

 

 

 

 

Fricative

 

f
/f/


/θ/

z
/s̻/

s
/s̺/

x
/ʃ/

 

j
/x/


/ɣ/

h
/h/

 

 

Lateral

 

 

 

 

l
/l/

 

ll
/ʎ/

 

 

 

 

Rhotic

Trill

 

 

 

 

rr
/r/

 

 

 

 

 

 

Tap

 

 

 

 

r
/ɾ/

 

 

 

 

 

 

                             

 

 

 

Front

Back

unrounded

rounded

Close

i
/i/

ü
(/y/)

u
/u/

Close-mid

e
/e/

 

o
/o/

Open

a
/a/

 

 

Baudrimontek sistema erdi-fonetiko bat darabil ondorengo konbentzio dibergeteekin

 

 

Baudrimont uses a semi-phonetic system with the following diverging conventions

 

 

Baudrimont

u

ȣ

y

Δ

Γ

χ

sh

tsh

z

IPA

/y/

/u/

/j/

/θ/

/ɣ/

/x/

/ʃ/

/tʃ/

/z/

 

Morfologia / Morphology

 

Erromintxelas aspektu morfologikoen adibideak  

Examples of morphological features in Erromintxela

 

Erromintxela

Basque

Root

Function in Erromintxela

Example

-a

-a

Basque -a

absolutive suffix

phiria "the pot"

-ak

-ak

Basque -ak

plural suffix

sokak "overcoats"

-(a)n

-(a)n

Basque -(a)n

locative suffix

khertsiman "in the tavern"

-(a)z

-(a)z

Basque -(a)z

instrumental suffix

jakaz "with fire"

-(e)k

-(e)k

Basque -(e)k

ergative suffix

hire dui ankhai koloek "with your two black eyes"

-ena

-ena

Basque -ena

superlative suffix

loloena "reddest"

-(e)ko(a)

-(e)ko(a)

Basque -(e)ko(a)

local genitive suffix

muirako "of the mouth"

-(e)rak

-(e)rat (Northern Basque)

Basque -(e)ra(t)

allative suffix

txaribelerak "to the bed"

-pen

-pen

Basque -pen

1 suffix denoting act or effect 2 under

 

-ra

-ra

Basque -ra

allative suffix

penintinora "to the little stream"

-tu

-tu

Basque -tu

verb forming suffix

dekhatu "to see"

-tzea

-tzea

Basque -tzea

nominalizer

 

-tzen

-t(z)en

Basque -t(z)en

imperfect suffix

kherautzen "doing"

 

Aditz eraketa / Verb formation

 

 

Aditz gehienak erro erromaniarra du gehi –tu atzizkia aditza eratzeko. Behean erromintxelako aditz adibideak. Parentesi artean emandako formak gaur ez dira erabiltzen. Alderatzeko euskara dago jarria.

 

 

Most verbs have a Romani root plus the Basque verb forming suffix -tu. Examples of Erromintxela verbs are given below. Forms given in angle brackets are no longer in use. Basque is included for comparison.

 

 

Erromintxela

Basque

Romani

English translation

brikhindu

euria izan

brišínd

to rain

burrinkatu

harrapatu

(astaráv)

to catch

dikelatu, dekhatu

ikusi

dikháv

to see

erromitu (eŕomitu)

ezkondu

 

to marry

gazinain kheautu

haur egin

 

to give birth (lit. make a child)

goli kherautu, goli keautu

kantatu

(gilábav)

to sing (lit. make a song)

kamatu

maitatu

kamáv

to love

kerau, keau, kherautu, keautu

egin

keráv

1 to do, make 2 auxiliary

kurratu

lan egin

butjí keráv

to work

kurrautu kuŕautu

jo

 

to hit

kuti

begiratu

dikáv

to look

letu

hartu

lav

to take

mahutu, mautu

hil

mu(da)ráv

to die, kill

mangatu

eskatu

mangáv

to ask for, beg

mukautu

bukatu

 

to end

najin

bukatu

 

to end

papira-keautu

idatzi

(skirív, ramóv)

to write (lit. make paper)

parrautu paŕautu

ebaki

 

to cut

pekatu

egosi

pakáv

to cook

pekhautu

erre

 

to burn

piautu

edan

pjav

to drink

tarautu, tazautu

ito

 

to strangle

teilaitu

jan

xav

to eat

tetxalitu, texalitu

ibili

 

to walk

txanatu

jakin

žanáv

to know

txiautu

 

 

to ram in, push in

txoratu, xorkatu s̃orkatu

lapurtu, ebatsi

čoráv

to steal

ufalitu

ihes egin

 

to flee

xordo keautu

lapurtu, ebatsi

 

to steal (lit. "make theft")

zuautu

lo egin

sováv

to sleep

 

 

Erromintxelako aditz inflexio gehienak birtualki euskalkietakoen identikoak dira.

 

 

Most Erromintxela verbal inflections are virtually identical to those found in Basque dialects

 

Erromintxela

Basque (Lapurdian)

Translation

ajinen duk

izanen duk

you will have

dekhatu nuen

ikusi nuen

I saw it

dinat

diñat

I am (familiar female addressee)

erantzi nauzkon

erantzi nauzkan

I had taken them off

...haizen hi

...haizen hi

...that you are

kamatu nuen

maitatu nuen

I loved it

letu hindudan

hartu hintudan

You (familiar) took me

nintzan

nintzan

I was

pekhautzen nina

erretzen naute

They are burning me

pekhautu nintzan

erre nintzen

I (intransitive) burnt

pekhautzen niagon

erretzen niagon

I (intransitive) was burning (female addressee)

tetxalitzen zan

ibiltzen zan

I was going

zethorren

zetorren

It came

zoaz

zoaz

You go!

 

 

Ukatzeko na/nag (erromanieraz na/níči) erabiltzen ditu; euskaraz ez/ezetz. “Bai” esateko hitza ua da (erromanieraz va); euskaraz bai/baietz.

 

 

Negations are formed with na/nag (Romani na/níči); Basque ez/ezetz. The word for "yes" is ua (Romani va); Basque bai/baietz.

 

 

Substantiboak / Nouns

 

 

Izen gehienak erromanierazko erroa du, baina maiz asko euskal atzizkiz hornitua. Amaierako a-rekin edo gabe aipatutako izenen aldaera da seguraski informatzaileek amaiera absolutiboarekin edo gabe hornitu dutela.  Parentesi artean jarritako formak gaur jada ez dira erabiltzen.

 

 

The majority of nouns have Romani roots, but frequently attested with Basque suffixes. The variation of nouns  cited  with or without a final, -a is likely due to informants supplying them with or without the absolutive ending. Forms given in angle brackets are no longer in use.

 

 

Erromintxela

Basque

Romani

Erromintxela translation

angi

ezti

(avdžin)

honey

ankhai

begi

(jakh)

eye

asinia

botila

(fláša)

bottle

balitxo

txerriki

baló "pig" plus a Basque suffix

pork

barki

ardi

bakró

ewe, sheep

barkitxu, barkotiñu, barkixu (barkicho)

arkume

bakró "sheep", plus Basque diminutive -txu, tiñu

lamb

barku

ardi

bakró

sheep

basta, baste

esku

vas(t)

hand, arm

Bato, batu

aita

dad

father

bedeio (bedeyo)

erle

(daraši)

bee

bliku

txerri

from balikanó mas "pork"

pig

bluiak

poliziak

(policájcur)

policemen

budar, budara

ate

vudár

door

burrinkatzea

harrapatze

 

act of catching

dantzari

dantzari

(Basque root)

dancer

dibezi

egun

djes

day

duta

argi

udút

(natural) light

egaxi

 

gaží

a non-Romani woman

egaxo, ogaxo, egaxu

 

gažó

a gaje, anyone not Romani

elakri, ellakria

neska(til)a

raklí

girl

elakri-lumia

 

 

woman of ill repute

eramaite

erama(i)te

 

bringing

eratsa, erhatsa, erhatza, erratsa (erratça)

ahate

(goca)

duck

erromi (eŕomi), errumi, errumia

senar

rom

1 husband 2 wedding

erromiti, errumitia

emazte

romní

wife

erromni

emazte, emakume

romní

woman, wife

erromitzea

ezkontza

(bjáv)

wedding

erromitzeko (eŕomitzeko), erromitzekoa

eraztun

(angruští)

(the) ring (lit. "the one to marry")

fula

kaka

khul

excrement

Futralo

 

 

eau-de-vie

Gata

ator

gad

shirt

gazin

haur

 

child

giltizinia

giltza

(čája)

key

Goani

zaldi

(grast)

horse

goia

lukainka

goj

sausage

Goli

kanta

gilí

song

grasnia, gasnia,grasmiña, gra

zaldi

gras(t)

horse

guru, gurru  guŕu

idi

gurúv

ox

guruni

behi

gurumni

cow

Gurutiño

txahal

gurúv plus a Basque diminutive -tiño

calf (animal)

haize

haize

(Basque root)

wind

jak, jaka, zaka, aka

su

jag

fire

Jakes

gazta

(királ)

cheese

jera, kera (kéra)

asto

(esa)

donkey

jero

buru

šeró

head

jeroko

buruko

 

beret (lit. "of the head")

juiben, juibena

galtzak

(kálca)

trousers

Kalabera

buru

(šeró)

head. Compare Spanish calavera, "Skull"

kalleria  kaĺeria

 

 

silverware. Compare Spanish quincallería, "hardware"

kalo, kalu, kalua

kafe

(káfa)

coffee

kalo-kasta

ijito-kastaro

 

Romani borough

kamatze

maitatze

< kamáv

loving

kangei,kangey; kangiria

eliza

kangerí

church; Baudrimont glosses this "altar"

kani, kania

oilo

khajní

hen, chicken

kaxta, kasta (casta), kaixta (kaïshta)

zur

kašt

wood, stick

kaxtain parruntzeko  paŕuntzeko

aizkora

 

axe

kher,khe, kere  khere, kerea

etxe

kher

house

kereko-egaxia  kereko-egas̃ia

etxeko andre

 

lady of the house

kereko-egaxoa  kereko-egas̃oa,kereko-ogaxoa

etxeko jauna

 

master of the house

ker-barna

gaztelu

(koštola)

castle

ker, qer, kera

asto

(esa)

donkey

kero, keru, kerua

buru

šeró

head

Khertsima

taberna

 

tavern

kiala, kilako

gazta

királ

cheese

kilalo

 

 

cold air

Kirkila

babarruna

(fusúj)

bean

konitza, koanits, koanitsa

saski

kóžnica

basket

Laia

jauna

 

mister, sir

lajai, olajai, lakaia

apaiz

(rašáj)

priest

laphail, lakhaia

apaiz

(rašáj)

priest

latzi, latzia

gau

 

night

Lona

gatza

lon

salt

mahutzea, mautzia

hiltzea

mu(da)ráv (v.), plus the Basque nominalizing suffix -tzea

killing (see mahutu v.)

Malabana

gantzu

(thuló mas)

lard

mandro, mandroa

ogi

manró

bread

mangatzia

eske

mangáv (v.), plus the Basque nominalizing suffix -tzea

act of begging

marrun (maŕun)

senar

 

husband

mas, maz,maza,masa(māsa)

haragi

mas

meat

megazin, megazina

haur

 

child

Milleka  miĺeka  

arto

 

corn (maize)

milota

ogi

(manró)

bread

milotare-pekautzeko

labe

 

oven

Mimakaro

Ama Birjina

 

the Blessed Virgin

Miruni

emakume

 

woman

mitxai,   mits̃ai

alaba

čhaj

daughter

mol,mola

ardo

mol

wine

mullon  muĺon,  mullu  muĺu

mando

 

mule

ñandro, gnandro

arraultz

anró

egg

oxtaben, oxtaban  os̃taban,oxtabena

kartzela

astaripe

prison

paba,phabana, pabana

sagar

phabáj

apple

paba-mola

sagardo

 

cider (lit. apple-wine)

panin, panina, pañia

ur

pají

water

panineko, paninekoa

pitxer

 

(the) jug (lit. one for water)

paninekoain burrinkatzeko  buŕinkatzeko

 

 

net(?) (Lhande gives French filet)

paninbaru, panin barua

ibai, itsaso

(derjáv, márja)

river, ocean (lit. big water)

panintino, panin tiñua, penintino

erreka

(len)

small stream (lit. small water)

pangua

larre

 

meadow

Panizua

arto

 

corn (maize). Compare Spanish "panizo"

papin,papina

antzar

papin

goose

papira

paper

papíri

paper

pindru, pindrua, pindro, prindo

hanka, oin

punró

foot

pindrotakoa

galtzak

kálca

trousers (the one for the foot)

piri, piria

lapiko

pirí

saucepan

Pora

urdaila

per

stomach

potozi

diruzorro

 

wallet

prindotako

galtzerdi

pinró (trousers)

sock (lit. the one for the foot)

puxka (pushka)

arma

puška

gun, weapon

Soka

gaineko

 

overcoat

sumia

zupa

zumí

soup

thazautzia

itotze

taslaráv (v.), plus the Basque nominalizing suffix -tzea

act of throttling

tekadi,tekari

hatz

(naj)

finger

ternu

gazte

 

young person

Txai   ts̃ai

 

čhaj

young person of either gender

txaja

aza

(šax)

cabbage

txara

belar

čar

grass

txaripen,txaribel

ohe

(vodro)

bed

txau,xau

seme

čhavó

son

txipa

izen

(aláv)

name

txiautu

ijito

 

a Romani person

txiautzia

 

?, plus the Basque nominalizing suffix -tzea

act of ramming in

txohi, txoki

gona

 

skirt

txohipen, txohipena

 

 

petty theft (lit. "under the skirt")

txor,  txora   ts̃ora

lapur

čor

thief

txuri, txuria

aizto

čhurí

knife

xordo,  txorda   ts̃orda

lapurketa

čoripé

theft

xukel  s̃ukel,txukel,txukela ts̃ukela  xukela (shȣkéla)

txakur

žukél

dog

xukelen-fula  s̃ukelen-fula,txukelen fula

txakurren kaka

 

dogshit

xukel-tino keautzale

 

 

female dog (lit. "little dog maker")

zuautzeko,zuautzekoa

estalki

 

(the) bedcovers

zitzaia,zitzai,txitxai ts̃its̃ai,txitxaia,sitzaia (sitçaia)

katu

čičaj

cat

zume, sume

zupa

zumí

soup

zungulu, sungulu, sungulua

tabako

(duháno)

tobacco

zut,  zuta,  xut  txuta,  txuta  ts̃uta

esne

thud

milk

 

Denbora / Time

 

 

Baudrimonten arabera, erromintxelak hilabeteen euskal izenak hartu zituen. Kontuan hartu euskal izen batzuk izenen estandardizazioaren aurrekoak direla. Hala nola, abuztua da agorrila baino erabiliagoa batuan.

 

Baudrimontek dio urtearen sailkatze hauek (hilabeteez aparte) breja (bréχa) hitzarekin ere eratzen direla: breja kinua "hilabetea" eta breja kipia "astea".

 

 

 

According to Baudrimont, the Erromintxela have adopted the Basque names of the months. Note that some of the Basque names represent pre-standardisation names of the months, e.g. August is Abuztua in Standard Basque rather than Agorrila.

Baudrimont claims that subdivisions of the year (apart from the months) are formed with the word breja (bréχa) "year": breja kinua "month" and breja kipia "week".

 

 

Erromintxela

Basque

Romani

Erromintxela translation

Otarila

Urtarrila

(januáro)

January

Otxaila (Otshaïla)

Otsaila

(februáro)

February

Martxoa (Martshoa)

Martxoa

(márto)

March

Apirilia

Apirilia

(aprílo)

April

Maitza (Maïtça)

Maiatza

(májo)

May

Hekaña (Hékaña)

Ekaina

(júni)

June

Uztailla (Uçtaïlla)

Uztaila

(júli)

July

Agorilla

Agorrila

(avgústo)

August

Burula

Buruila

(septémbro)

September

Uria

Urria

(októmbro)

October

Azalua (Açalȣa)

Azaroa

(novémbro)

November

Abendua (Abendȣa) 

Abendua

(decémbro)

December

 

Numeralak / Numerals

 

Erromintxela

Basque

Romani

Erromintxela translation

jek, jeka,ka,jek (yek),et (yet)

bat

jék

one

dui,duil

bi

dúj

two

trin,trin, tril

hiru

trín

three

higa

higa (variant form)

(trín)

three

estard

lau

štar

four

pantxe, pains, olepanxi (olepanchi)

bost

panž

five

 

 

Adjektiboak eta adberbioak ere gehienbat erromaniar formetatik eratorriak dira.

 

 

Adectives and adverbs are also mostly derived from Romani forms.

 

 

Erromintxela

Basque

Romani

Erromintxela translation

baro,baru

handi

baró

large, big

bokali

gose

bokh

hungry

buter

asko, ainitz

but

much, a lot

dibilo

 

dilino

crazy

dibilotua

erotua

< dilino (adj.)

gone crazy

gabe

gabe

(Basque root)

without

eta

eta

(Basque root)

and

fukar

ederra

šukar

beautiful

geroz

geroz

(Basque root)

once

hautsi

hautsi

(Basque root)

broken

kalu

beltz

kaló

black

kaxkani

zikoitz

 

stingy

kilalo

hotz

šilaló

cold

latxo, latxu

on

lačhó

good

londo

samur

 

soft

nazaro,lazaro

eri

nasvaló

sick

palian

ondoan

 

nearby

parno

garbi

parnó (white)

clean

telian

behean

téla

under

tiñu, tiñua

txiki

cignó

small

Upre

gain(ean), gora

opré

on top, up

 

Izenordainak eta erakusleak / Pronouns & demonstratives

 

Izenordainak bi hizkuntzetatik dira eatorriak

Pronouns are derived from both languages

 

Erromintxela

Basque

Romani

Erromintxela translation

aimenge

ni

mánge "me", possibly aménge "us" (dative forms)

I

ene

ene

(Basque root)

my (affectionate)

harekin

harekin

(Basque root)

with it (distal)

hari

hari

(Basque root)

to you (familiar)

hartan

hartan

(Basque root)

in it (distal)

heure

heure

(Basque root)

your (familiar emphatic)

hi

hi

(Basque root)

you (familiar)

hire

hire

(Basque root)

your (familiar)

hiretzat

hiretzat

(Basque root)

for you (familiar)

mindroa

nirea

miró

my

neure

neure

(Basque root)

my (emphatic)

ni

ni

(Basque root)

I (intransitive)

 

Substantiboak / Nouns

 

Erromintxela

Basque

Romani

Erromintxela translation

aitza (aitça)

aritz

 

oak

aizia (aicia)

haize

(diha)

air

egala

hegal

(phak)

wing

itxasoa (itshasoa)

itsaso

(derjáv)

sea

keia (kéïa)

ke

(thuv)

smoke

muxkera (mȣshkera)

musker

(gusturica)

lizard

orratza (orratça)

orratz

(suv)

needle (Basque orratz is "comb")

sudura (sȣdȣra)

sudur

(nakh)

nose

ulia (ȣlia)

euli

(mačhin)

fly (insect)

xuria (shȣria)

(t)xori

(čiriklí)

bird

 

Aditz sistema eta izenordainak / Verb system and pronouns

 

Erromintxela

Basque (allocutive forms)

Romani

Erromintxela translation

mek ajin (mec aχin)
tuk ajin (tȣc aχin)
ojuak ajin (oχuac aχin)
buter ajin (bȣter aχin)
tuk ajin (tȣc aχin)
but ajin (bȣt aχin)

(nik) di(n)at
(hik) duk1/dun
(hark) dik/din
(guk) di(n)agu
(zuek) duzue
(haiek) ditek/diten

si ma
si tu
si les/la
si amé
si tumé
si len

I have
you have
he/she has
we have
you have
they have

mek najin (mec naχin)
tuk najin (tȣc naχin)
ojuak najin (oχuac naχin)
buter najin (bȣter naχin)
tuk najin (tȣc naχin)
but najin (bȣt naχin)

(nik) ez di(n)at
(hik) ez duk/dun
(hark) ez dik/din
(guk) ez di(n)agu
(zuek) ez duzue
(haiek) ez ditek/diten

naj/nané ma
naj/nané tu
naj/nané les/la
naj/nané amé
naj/nané tumé
naj/nané len

I don't have
you don't have
he/she doesn't have
we don't have
you don't have
they don't have

mek naxano (mec nashano)
tuk naxano (tȣc nashano)
ojuak naxano (oχuac nashano)
buter naxano (bȣter nashano)
tuk naxano (tȣc nashano)
but naxano (bȣt nashano)

(nik) izanen di(n)at
(hik) izanen duk/dun
(hark) izanen dik/din
(guk) izanen di(n)agu
(zuek) izanen duzue
(haiek) izanen ditek/diten

ka si ma
ka si tu
ka si les/la
ka si amé
ka si tumé
ka si len

I will have
you will have
he/she will have
we will have
you will have
they will have

 

Adibide konektatuak / Connected examples

 

khere-ko

ogaxo-a

house-ATTR

master-ABS

the master of the house  

 

hire-tzat

goli

kerau-tze-n

d-i-na-t

your (informal)-BEN

song

make-NMZ-LOC

ABS.3SG-PRE DAT-FEM.ALLOC-ERG.1SG

I sing for you  

 

xau-a,

goli

keau

za-k,

mol

buterr-ago

aji-n-en

d-u-k

boy-ABS

sing

make

have-ERG.FAM.MASC

wine

much-COMP

have-PFV-FUT

ABS.3SG-have-ERG.MASC.ALLOC

boy, sing, you will have more wine!  

 

txipa

nola

d-u-zu?

name

how

ABS.3SG-have-ERG.2SG

what is your name?  

 

masa-k

eta

barki-txu-ak

pangu-an

d-a-o-z

meat-ABS.PL

and

sheep-DIM-ABS.PL

meadow-LOC

ABS.3SG-PRES-go-PL

the sheep and lambs are on the meadow

 

nire

kera

zure-a-ren

pali-an

d-a-o,

hemen-dik

obeto-ao

dika-tu-ko

d-u-zu

my

house

your-ABS-GEN

proximity-LOC

ABS.3SG-PRES-locate

here-ABL

better-COMP

see-PFV-FUT

ABS.3SG-have-ERG.2SG

my house is next to yours, you can see it better from here