Dogonera

 

DOGONERA

DOGON, DOGON, DOGON

 

Language family: Niger, Congo, Atlantic-Congo, Volta-Congo, Dogon.

Language codes:

        ISO  639-1    -

        ISO  639-2    -

        ISO  639-3    -

Glottolog:  dogo1299

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: dogon):

dogon [DOG] hizk. Mali; baita Burkina Faso ere.     

dogoso alt dogon [DOG].                                                   

 

BURKINA FASO

 

dogon (dogoso) [DOG] 138.000 (1995). Muga eskualdea. Niger, Congo, Atlantic-Congo, Volta-Congo, Dogon. Ez du antzeko hizkuntzarik.  Hainbat aldaera inherenteki ulergaitzak dira hiztun bat bestearekin, baina ‘dialektoak’ deitzen zaie. Ezberdina dogoso [DGS] eta dogosé [DOS] hizkuntzekiko. Adin guztikoak. Ikus sarrera nagusia Malin.

 

MALI

 

dogo (dogoso) [DOG] 462.000 hiztun (1995). Bi herrialdeetako populazio osoa 600.000 hiztun (1995, V. Plungian). Bandiagara inguruan, Sahararen hegoaldeko ertzean. Halaber mintzatua Burkina Fason ere. Niger, Congo, Atlantic-Congo, Volta-Congo, Dogon. Dialektoak: toroso, tombo (tommo-so), jamsai, bankasa. Ez du antzeko hizkuntzarik. 15 ‘dialekto’ baino gehiago, gehienak inherenteki ulergaitzak hiztun bat bestearekin, berteziki jamsai eta bankasa. Ezberdina dogoso [DGS] eta dogosé [DOS] hizkuntzekiko Burkina Fason. Hizkuntza nazionala, SOV, irrati programak.

 

Hizkuntza / lengua: dogonera / dogon / dogón / dogon.

Hiztunak / hablantes (2000): 600.000 (Ethnologue)

Herrialdea / país: Mali, Burkina Faso.

 

 

HISTORIA. Dogon hizkuntzak familia bat osatzen duten Maliko dogon herriak mintzatzen dituen dozena bat hizkuntza txiki dira eta aldi berean niger-kongo familia osatzen dute. Hizkuntza tonalak dira, batzuk 2 tonukoak dogul bezala eta beste batzuk 3koak donno bezala. Hala ere hainbat teoriak uste du ez direla niger-kongo familiakoak, hizkuntza isolatuak baizik. Perpauseko hitzen ordena subjektua + objektua + aditza dira. Dialekto asko ditu eta elkar ulertu zina sortzen du honek.

 

Dogondarren ekonomiak, funtsean laborantzakoa, 3 zereal nagusi ditu oinarrian: artatxikia, basartoa eta neurri txikiagoan fonioa. Abelazkuntzak ez du garrantzi handirik. Lurrari oso atxikita bizi dira. Musulmanak dira eta kristautasunak ez du atxikimendu handirik.

 

 

Hainbat gutxiengo txiki bizi dira bizikidetza jatorrean: moosé, samo, dafin eta bereziki peuleak, garai batean etsai amorratutzat edukitakoak, arrazoi historiko eta ekonomikoak tarteko.

Malik hizkuntza pila bat du eta hauen arteko 13 bat erabiltzen dira irakaskuntzan: arabiera, bamanankan, bomu, bozokan (tigiye), dogoso, fulfulde, khasonke, manikakan, mamara, senufo, soninke, songhoi, tamashaq. Ortografia ez dago batua eta apenas dagoen interes handirik batzeko.

2013 Jaime Martín irakasle eta filologoak, Filologia Erromanikoan lizentziaduna, adierazi zuen euskararen jatorria dogoneran dagoela, esanez biak direla SOV, GN, NA, ND hizkuntzak,  postposizio eta beste haunbat ezaugarri morfisintaktiko komunak dituztelarik. Azaldu zuen antzekotasunak ezberdintasunak baino askoz gehiago direla. Azkeneko hauen artean deklinabiderik eta kasu ergatiborik ez edukitzea dogonerak. Zioen 2.274 hitz erkatu zituela eta antzekotasun erlazioa 1.633tan  (% 70) aurkitu zuela. Irakaslearen iritziz, esan daiteke jada ahaidetasun hurbila edota jatorri komuna dutela biek. Adierazi zuen halaber antzekotasuna % 50ekoa izanez gero, ahaidetasun egokitzapena onar daitekeela.

Euskaltzaindiko eta EHUko partadaide batzuek, ordea, ikertzailearen teoria deskalifikatu egin zuten berehala, Martín filologoak zioenez ikerketa filologikoaren argudioak betere ezagutu gabe.

 

 

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Hiru tono ditu: altua, baxua eta neutrala (markatu gabea). B) Hogeita bi letra ditu, 15 kontsonante eta 7 bokal.

Morfosintaxia. A) Plurala substantiboari be edo un(w) erantsiz lortzen da. B) εn/ɔn edo erakuslea substantiboari atzean jartzen zaio eta substantiboaren arabera atxikirik edo aske idazten da. C) Aditza aldatu egiten da denboran eta numeroan eta hizkuntzaren atalik zailena da. D) Hona hemen dogoneraz lehenengo 10 zenbakiak: tiru (1), lεi (2), tanu (3), nai (4), nuuru (5), kuroi (6), sɔi  (7), gagara (8), tuwɔ (9), pεru (10).

Idazkera. Latindar alfabetoa.

 

 

HISTORIA. Las lenguas dogón forman una familia de una docena de pequeñas lenguas habladas por  el  pueblo dogón en Malí, que a su vez forman parte de la familia niger-congo. Son lenguas tonales, algunas de 2 tonos como dogul y otras de 3 tonos como donno. Sin embargo varias teorías no están de acuerdo con su pertenencia a la familia niger-congo ni lexical ni estructuralmente, por lo que consideran lenguas aisladas. El orden de los términos en la oración son sujeto + objeto + verbo. Posee multitud de dialectos que complican la intercomprensión.

La economía dogón, esencialmente agrícola, se basa principalmente sobre el cultivo de 3 principales cereales: mijo, sorgo y en menor medida fonio. La ganadería es una actividad secundaria. Sus usos y costumbres están muy relacionados con la tierra. Son musulmanes y el cristianismo no ha tenido apenas gran eco.

Entre los dogón viven en buena convivencia pequeñas minorías: moosé, samo, dafin y sobre todo los peules, antaño considerados enemigos seculares, por razones históricas y económicas.

Malí cuenta con numerosas lenguas y de entre ellas unas 13 se utilizan en la enseñanza: arabe, bamanankan, bomu, bozokan (tigiye), dogoso, fulfulde, khasonke, manikakan, mamara, senufo, soninke, songhoi, tamashaq. La ortografía no está unificada y existe bastante desinterés sobre el tema.

En el año 2013, el profesor y filólogo Jaime Martín, licenciado en Filología Románica, manifestó que el origen del euskera se encuentra en la lengua dogón, y que ambas son lenguas SOV, GN, NA, ND, con uso de postposiciones y otros rasgos morfosintácticos comunes. Según él, son muchas más las coincidencias que las diferencias. Entre estas últimas, la ausencia de declinaciones y de sujeto ergativo en dogón. Ha comparado 2.274 términos estableciendo relación de semejanza en 1.633 (70%), lo que, según la opinion del profesor, puede hablarse ya de parentesco próximo u origen común. Afirmó que cuando se produce una semejanza del 50%, queda autorizado hablar de pertenencia familiar.

Algunos miembros de Euskaltzaindia y de UPV, sin embargo, se apresuraron a descalificar la teoría del investigador, sin

conocer absolutamente los fundamentos de su estudio filológico, según confiesa el filólogo Martín.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Posee 3 tonos: alto, bajo y neutro que no se remarca. B) Pose 22 letras, 15 consonantes y 7 vocales.

Morfosintaxis. A) El plural se forma añadiendo be o un(w) la sustantivo singular. B) El demostrativo εn/ɔn o kɔ se pospone al sustantivo y según el nombre puede unírsele o no. C) El verbo dogón varía en tiempos y número, siendo la parte más difícil de la lengua. D) Los 10 primeros números en dogón son: tiru (1), lεi (2), tanu (3), nai (4), nuuru (5), kuroi (6), sɔi  (7), gagara (8), tuwɔ (9), pεru (10).

 

Escritura. Alfabeto latino.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

PARLONS DOGON, Langue et culture tɔrɔsɔ d’Ireli (Mali), gramatika eta hiztegia, L’Harmattan, Denis Amadiŋε  Douyon, 21,5x13, 256 or., Paris,  2010.

 

Parlons dogon liburuaren sinopsia:

 

Principal pôle touristique du Mali, le pays dogon est mondialement connu. De nombreux travaux scientifiques de grande valeur ont fait du peuple dogon l’une des populations les plus étudiées d’Afrique. Les noms de L. Desplagnes, M. Griaule, G. Dieterlen, D. Paulme, G. Calame-Griaule, etc sont les premiers que l’on cite quand il s’agit des études ethnographiques sur cette culture. La mission Dakar-Djibouti fait partie aujourd’hui de l’histoire de l’ethnographie française et du pays dogon.

La culture dogon n’est pas une culture “pure”comme l’ont laissé croire les premiers ethnographes; elle est le fruit de la construction de plusieurs langues. C’est donc ce multilinguisme interne aux dogon qu’il faut cerner, car seule une étude dialectologique peut renfre compte de la richesse de cette culture à travers ses langues. L’auteur inaugure ici un tel travail en choisissant de présenter l’un de ces parlers, en l’occurrence une variante du tɔrɔsɔ: le ireu-tin.

Le présent ouvrage comprend une description de la langue au plan phonologique, morphologique et syntaxique; une présentation de la culture et du vécu quotidien de ceux qui parlent le ireu-tin et enfin des textes de conversations dans des situations conventionnelles. À la fin l’orvrage un lexique dogon-français et français-dogon permet au lecteur d’aller plus loin dans la maîtrise de ce dialecte.

 

HAINBAT KONPARAZIO LEXIKO

 

Euskara eta dogonera hizkuntzen arteko hainbat hitzen antzekotasuna, Jaime Martín irakaslearen arabera:

 

Dogón

Euskera

Castellano

Bede

Bide

Camino

Soro

Soro

Huerta, tierra agricola

Beri

Bero

Caliente

gogoro

gogortu

Aferrarse

Kose

Gose

Hambre

Gari

Garai

Alto

Bana

Banandu

Separar

Togi

Toki

Lugar

Kwiye

Kuia

Calabaza

Sani de

Senide

Familiar

 

Dogonera familiako hainbat dialektoren arteko konparazio lexikoa 10 arteko zenbaki kardinaletan, Wikipediatik jasota:

 

GLOSA

Nororiental

Norcentral

Najamba-
Kindige

Meseta central

Mombo

Togo Kan

PROTO-
DOGÓN

Toro Tegu

Bakan Tey

Yanda Dom

Nanga

Donno So

Tommo So

Dogul Dom

'1'

túrú

tùmá

tùmáː

tùmâ

kúndé

tí / túru

tíː / túmɔ́

tɔ̀mɔ̀

tíːtà

*ti-
*tuma/*turu

'2'

lɛ̌y

yǒy

nɔ́ː ~ nó

wǒy

nôːy

lɛ̀y

néː

néːɡè

nɛ́ːŋɡá

lɔ́y

*lɛy~lɔy
*noy/*neː-

'3'

tǎːlí

tàːní

táːndù

tàːndǐː

tàːndîː

tàːnu

tàːndú

táːndù

táːndì

tàːnú

*taːndɨ

'4'

nǎyⁿ

nìŋŋěyⁿ

cɛ́zɔ̀

nɔ̌yⁿ

kɛ́ːdʒɛ̀y

này

nǎy

kɛ́ːsɔ̀

kɛ́ːjɔ́

nǎyⁿ

*nay
*kɛːsɔ

'5'

nǔːyⁿ

nùmmǔyⁿ

nûm

nìmǐː

nùmîː

nùmoro

ǹnɔ́

ǹó

núːmù

núnɛ́ːⁿ

*numu-

'6'

kúréy

kúròy

kúlé

kúrê

kúlèy

kúlóy
kulei

kúlóy

kúlè

kúléyⁿ

kúréː

*kuley~kuloy

'7'

sóyⁿ

síyⁿɔ̀yⁿ

swɛ́ː

súyɛ̂

swɛ̂y

sɔ̀y

sɔ́y

sɔ́ːwɛ̀

sɔ́ːlì

sɔ́ː

*sɔːwi

'8'

ɡáːrà

ɡáːrày

sáːɡè

ɡáːrɛ̀

sáːɡìː

ɡàɡara

ɡáɡìrà

sèːlé

séːlè

sìláà

?

'9'

láːrà

tèːsúm

twâː

tèːsǐː

twây

tùo
tuɡɔ

túwːɔ́

tùːwɔ́

tóːwà

túwáà

*tuwa

'10'

pɛ́ró

pɛ́ːrú

píyél

pɛ́ːrú

píyɛ́lì

pɛ́lu

pɛ́l

pɛ́ːl

pɛ́ːlù

pɛ́rú

*pɛːlu