Azerbaijanera

AZERBAIJANI, AZERBAIJANÍ, AZÉRI (AZERBAIDJANAIS)

 

Language family: Altaic, Turkic, Southern, Azerbaijani.

Language codes:

        ISO  639-1    az

        ISO  639-2    aze

        ISO  639-3    aze – inclusive-code

                               individual codes:

                               azj-North Azerbaijani

                               azb-South Azerbaijani

                               slq-Salchuq

                               gxq-Qashqai

Glottolog: -

                   azer1255 (North Azeri-Salchq)

                   sout2696 (South Azeri-Qashqa’i)

Linguasphere: part of 44-AAB-a.

 

Beste izen batuk (aloglotonimoa: azeri):

azerbaijan alt azerbaijani, north [AZE].

azerbaijani, north [AZE] hizk. Azerbaidjan; baita Armenia,  Estonia, Georgia, Kazakhastan, Kirgizia, Errusia (Asia), Turkia, Turkmenistan, Uzbekistan.

azerbaijani, south [AZB] hizk, Iran; baita AEB, Afganistan, Azerbaidjan, Irak, Jordania, Siria, Turkia (Asia) ere.

azerbaydzhani alt azerbaijani, north [AZE].

azeri alt azerbaijani, south [AZB].

azeri turk alt azerbaijani, north [AZE].

turkler alt azerbaijani, north [AZE].

 

AFGANISTAN

 

azerbaijani, south (azeri) [AZB] Ipar kabuleko talde txikietan afshari dialektoa mintzatzen da, Kabul hiriko Chandaul auzoan, baita batzuek Herat hirian ere. Altaic, Turkic, Southern, Azerbaijani. Dialektoa: afshari (afshar, afsar). SESB ohiko ipar azerbaijanerarekin ezberdintasun nabarmenak; qizilibash merkatari taldearen parte batek afshari dialektoa mintzatzen du, persieraren eragin oso fuertea duena; qizilibashen parte batek daria mintzatzen du; denak dira elebidunak persieraz edo pashtoeraz; 35 urtez behekoek ez dute inolako azerbaijanerarik ezagutzen; gehienak ez du ezagutzen idazkera zirilikoa. Ikus sarrera nagusia Iranen.

ARMENIA

 

azerbaijani, north (azeri turk, turkler, azerbaydzhani) [AZE] 161.000 hiztun (1993, Johnstone). Hego dagestan, kaspiar kostan zehar eta Caucasian Mits baino areago. Altaic, Turkic, Southern, Azerbaijani. Dialektoak: kuba, derbent, baku, semakha, saliany, lenkoran, kazakh, airym, borcala, terekeme, kyzylbash, nukha, zakataly (mugaly), kutkasen, erevan, nakhichevan, ordubad, kirovabad, susa (karabakh), karapapak. Ezberdintasun nabarmenak south azerbaijaniaz fonologia, lexiko, morfologia eta  sintaxian; eskola eta publikazioetan erabilia; Azerbaidjanen idazkera zirilikoa; irrati emanaldiak. Ikus sarrera nagusia  Azerbaidjanen.

 

AZERBAIJAN

 

azerbaijani, north (azerbaijan, azeri turk, azerbaydzhani) [AZE] 6.069.453 hiztun; SESB  ohiko errepubliketan talde etnikoaren % 98k azerbaijaneraz du ama hizkuntza, 4.000.000 elebakarrak dira (1989ko errolda; herrialde guztietako populazio osoa 7.059.000; bigarren hizkuntzadunak barne: 15.000.000 (1999, WA). Azerbaidjan eta hego Dagestan, kaspiar kostan zehar hego Caucasian Mits; halaber mintzatzen da Armenia, Estonia, Georgia, Kazakhstan, Kirgizia, Errusia (Asia), Turkmenistan eta Uzbekistanen. Altaic, Turkic, Southern, Azerbaijani. Dialektoak: quba, derbend, baku, shamakhi, salyan, lenkaran, qazakh, airym, borcala, terekeme, qyzylbash, nukha, zaqatala (mugaly), qabala, yerevan, nakhchivan, ordubad, ganja, shusha (karabakh), karapapak. Ezberdintasun nabarmenak south azerbaijaniaz fonologia, lexiko, morfologia, sintaxi, eta maileguetan; publikazioetan erabilia; denak daude ohituta forma idatzi eta mintzatu estandardizatuekin; 2. hizkuntza bezala irakatsia Errusian hizkuntza eskoletan; uste dute ipar eta hego azerbaijanerak herri bat berak mintzatzen dituela, talde etniko berberak, baina onartzen dute idazkeran eta mintzairan badaudela bietan forma-diferentziak; bakoitzak arazoak ditu bestearen idazkera formak onartzeko; hizkuntza nazionala; hiztegia, gramatika; latindar idazkera ofiziala; idazkera zirilikoa oso zabaldua dago Azerbaidjanen, eskoletan erabiltzen da, irrati emanaldiak, TB.

 

IRAN

 

azerbaijani, south (azeri) [AZB] 23.500.000 hiztun (1997) edo populazioaren % 37,3 (1997), barne eginik 290.000 afshar, 5.000 aynallu7.500 bahatu, 1.000 moqaddam, 3.500 nafar, 1.000 pishagchi, 3.000 qajar, 2.000 qaragozlu, 130.000 shahsavani (1993); herrialde guztietako populazio osoa 24.364.000. Azerbaidjan ekialdea eta mendebaldea, Zanjan eta erdialdeko probintzien parte bat; asko Teherango distritu gutxi batzuetan; azerbaijaneradun talde batzuk Fars Probintzietan daude eta Irango beste alde batzuetan daude; halaber mintatzen da Afganistan, Azerbaidjan, Irak, Jordania, Siria, Turkia (Asia) eta AEBetan ere. Altaic, Turkic, Southern, Azerbaijani. Dialektoak: aynallu (inallu, inanlu), karapapakh, tabriz, afshari (afshar, afsar), shahsavani (shahseven), moqaddam, baharlu (kamesh), nafar, qaragozlu, pishagchi, bayat, qajar. Ezberdintasun dialektalak SESB (Ipar) ohiko azerbaijanera eta iraniar azerbaijanera (south) dialektoen artean fonologia, lexiko, morfologia, sintaxi eta maileguetan; teimutash (7.000 Mazandaranen; beharbada berdin teimuri, timuri, taimouri) eta salchuga (Kerman Probintzian) agian dialektoak dira; qashqai seguruenez dialektoa da; uste dute ipar eta hego azerbaijanerak herri bat berak mintzatzen dituela, talde etniko berberak, baina onartzen dute idazkeran eta mintzairan badaudela bietan forma-diferentziak; bakoitzak arazoak ditu bestearen idazkera formak onartzeko; herriari ‘turki’ (turks) deritzo; komunikazio hedatuenaren hizkuntza; arabiar-persiar idazkera; poesia, egunkariak.

 

TURKIA (Asia)

 

azerbaijani, south (azeri) [AZB] 530.000 edo gehiago hiztun. Kars Probintzia. Altaic, Turkic, Southern, Azerbaijani. Dialektoa: kars. Badago dialektoen trantsizio gradual bat turkieratik azerbaijanerara central westernetik wenster turkierara; Kars Probintziako herriak azerbaijanera mintzatzen du, baina turkiera darabil literaturan. Ikus sarrera nagusia Iranen.

 

Hizkuntza / lengua: azerbaijanera / azerbaijani / azerbaijaní / azéri

Hiztunak / hablantes (2001): 18.710.000 (Rafael del Moral).

Herrialdea / país: Azerbaidjan (7.100.000), Iran (10.450.000, Irak (380.000), Georgia (300.000), Errusia (280.000), Kazakhstan (100.000), Armenia (100.000) eta Afganistan, Turkia eta Siriako komunitate txikiak. 

 

 

HISTORIA. Familia turtzikoko hizkuntza altaikoa, jatorriz Azerbaijangoa, askoren ustez turkieraren ekialdeko aldaera eta turkomaneraren oso antzekoa. Halaber dei dakioke azerbaijanera ere.

Azerien lurraldea turkiarrek, pertsiarrek eta errusiarrek bereganatu nahi izan zuten eta, azkenean, Errusiak eta Partsiak banatu zuten, 1918an, Araxes ibaia muga harturik. 1918 eta 1920 artean independentzia alditxo bat izan zuen eta berriro 1991ean berreskuratu zuen Sovietar Batasuna desagertu zenean.

Azerien literatur tradizioa poesia epiko oralak eta abesti erromantikoek osatu dute. XX m.an zehar, garrantzizko kultur hedakundea eman zen azerieraz. Hizkuntza turtziko handien artean maila nabarmena du turkiera eta uzbekerarekin batera.

 

Gutxienez 4 aldaera garrantzizko ditu azerierak.

 

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. Harmonia bokalikoa mantendu egin du turtzikerek bezala.

Morfosintaxia. A) Ez du generoa bereizten, baina bai numeroa (singularra eta plurala). B) 5 kasu ditu deklinabidean: genitiboa, datiboa, akusatiboa, lokatiboa eta ablatiboa. C) Aditzaren jokaerak boz aktiboa, pasiboa, elkarkaria, bihurkaria eta baldintzazkoa hartzen ditu. Perpausaren azkenean agertzen da. D) Posposizioez baliatzen da. E) Hona hemen azerbaijaneraz lehenengo 10 zenbakiak: bir (1), iki (2), üç (3), dört (4), bäs (5), alty (6), yedi (7), sekiz (8), dokuz (9), on (10).

Idazkera. 1923an latindar alfabetoa ezarri zen. Yanalif deitu zitzaion (yeni, berria; elifba, alfabetoa).

 

 

HISTORIA. Lengua altaica de la familia túrcica propia de Azerbaiyán, considerada por muchos como una variedad oriental del turco y muy cercana también al turcomano. También se denomina azerbaiyano o azerbaiyaní.

El territorio de los azeríes fue disputado por turcos, persas y rusos y finalmente fue dividido entre Rusia y Persia por línea que marca el río Araxes en 1828. Entre 1918 y 1920 tuvo un breve período de independencia que recupera cuando desaparece la Unión Soviética en 1991.

 

La poesía épica oral y las canciones románticas han formado parte de la tradición literaria azerí. A lo largo del s. XX se desarrolla una importante difusión cultural en azerí. Ocupa un destacado puesto como una de las lenguas túrcicas mayores junto con el turco y el uzbeco.

La lengua se encuentra dialectalizada al menos en 4 importantes variedades.

 

LENGUA.Principales características.

Fonética. Respeta la armonía vocálica, propia de las lenguas túrcicas.

Morfosintaxis. A) No distingue género, pero sí elnúmero (singular y plural). B) Posee 5 casos en la declinación: genitivo, dativo, acusativo, locativo y ablativo. C) El verbo se conjuga en lo que se puede llamar voz activa, pasiva, recíproca, reflexiva y condicional. Aparece al final de la oración. D) Utiliza un sistema de posposiciones. E) Los 10 primeros números en azerí son: bir (1), iki (2), üç (3), dört (4), bäs (5), alty (6), yedi (7), sekiz (8), dokuz (9), on (10).

 

 

Escritura. En 1923 se instauró el alfabeto latino. Fue llamado Yanalif (yeni, nuevo; elifba, alfabeto).

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

И Н Ч И Л,Yeni Ahit Azerbaican Dilinde, New Testament in the Azerbaijani Language,  24x17, 435 or., Ctoкhoлm,1996.

PARLONS AZERBAIDJANAIS, Langue et culture, Kamal Abdoulla eta Michel Malherbe, L’Harmattan, gramatika eta hiztegia, 21,5x13, 233 or., Paris, 2008.

 

HIZTEGIAK, LEXIKOAK

 

ENGLISH-AZERBAIJANI / AZERBAIJANI-ENGLISH, Hippocrene Concise Dictionary, Seville Mamedov, 17,5x14, 144 or., New York, 1995.

ISPANCA-AZƏRBAYCANCA LÜĞƏT, A-Z, 14,5x10,5, 417 or., ?, 2013.

 

Parlons azerbaidjanais liburuaren sinopsia:

 

Ce livre est le premier qui présente en français la langue et la culture d'Azerbaïdjan. La langue azérie, largement parlée en Iran, s'appelle azerbaïdjanais en Azerbaïdjan car elle s'y écrit en lettres latines, comme le turc sa proche parente, mais avec de notables différences de graphie et de vocabulaire. Comme les autres ouvrages de la collection, on y trouvera une importante introduction historique, la description de la langue, des éléments de conversation courante, de nombreuses données sur la culture et deux lexiques.

 

AZERBAIJANDAR ALFABETOA

AZERBAIJANI ALPHABET

 

Perso-

arabiarra

Latina

Zirilikoa

Latina

IPA

—1918

1918–1939

1958–1991

1992—

A a

А а

A a

[ɑ]

B в

Б б

B b

[b]

Ç ç

Ҹ ҹ

C c

[dʒ]

چ

C c

Ч ч

Ç ç

[tʃ]

D d

Д д

D d

[d]

E e

Е е

E e

[e]

ع

Ə ə

Ә ә

Ə ə

[æ]

F f

Ф ф

F f

[f]

گ

G g

Ҝ ҝ

G g

[ɡʲ]

Ƣ ƣ

Ғ ғ

Ğ ğ

[ɣ]

ﺡ,ﻩ

H h

Һ һ

H h

[h]

X x

Х х

X x

[x]

ی

Ь ь

Ы ы

I ı

[ɯ]

ی

I i

И и

İ i

[ɪ]

ژ

Ƶ ƶ

Ж ж

J j

[ʒ]

ک

K k

К к

K k

[k]

Q q

Г г

Q q

[ɡ]

L l

Л л

L l

[l]

M m

М м

M m

[m]

N n

Н н

N n

[n]

O o

О о

O o

[ɔ]

Ɵ ɵ

Ө ө

Ö ö

[œ]

پ

P p

П п

P p

[p]

R r

Р р

R r

[r]

ﺙ,ﺱ,ﺹ

S s

С с

S s

[s]

Ş ş

Ш ш

Ş ş

[ʃ]

ﺕ,ﻁ

T t

Т т

T t

[t]

U u

У у

U u

[u]

Y y

Ү ү

Ü ü

[y]

V v

В в

V v

[v]

ی

J j

Ј ј

Y y

[j]

ﺫ,ﺯ,ﺽ,ﻅ

Z z

З з

Z z

[z]

 

Fonologia / Phonology

 

Kontsonanteak / Consonants

 

Azerbaijanera estandarraren fonema kontsonanteak 

Consonant phonemes of Standard Azerbaijani

 

Labial

Dental/
Alveolar

Post-
alveolar

Palatal

Velar

Glottal

Nasal

m

 

 

 

 

Plosive

p

b

t͡ʃ

d͡ʒ

c

ɟ

k

ɡ

 

Fricative

f

v

ʃ

ʒ

 

x

ɣ

h

 

Approximant

 

l

 

j

 

 

Tap

 

ɾ

 

 

 

 

                         

 

Bokalak / Vowels

 vocales

Azeriaren monotongoak / Monophthongs of Azeri

 

Bokalak / Vowels

 

 

Front

Back

 

Unr.

Rnd.

Unr.

Rnd.

 

Close

i

y

ɯ

u

 

Mid

e

œ

 

o

 

Open

æ

 

ɑ

 

 

 

 

Arabiar idazkera azerbaijaneraz / Arabic script for Azerbaijani

 texto

 

Latindar alfabetoa azerbaijaneraz (1922ko bertsioa)

Latin alphabet for Azerbaijani (1922 version)

 texto

 

Alfabeto zirilikoa azerbaijaneraz (Азәрбајҹан әлифбасы)

Cyrillic alphabet for Azerbaijani (Азәрбајҹан әлифбасы)

 texto

1959an alfabeto zirilikoaren bertsio errazago bat ezarri zen

A simplified version of the Cyrillic alphabet was introduced in 1958.

 texto

Latindar alfabetoa azerbaijaneraz (1991eko bertsioa)

Latin alphabet for Azerbaijani (1991 version)

 texto

Latindar alfabetoa azerbaijaneraz (Azərbaycan əlifbası) – 1922ko bertsioa

Latin alphabet for Azerbaijani (Azərbaycan əlifbası) - 1992 version

 texto

Testu-laginak / Sample texts

 

Turkiar azeriera / Azeri Turk

 

بوتون اينسانلار حيثييت و حاقلار باخيميندان دنك (برابر) و اركين (آزاد) دوغولارلار. اوس (عقل) و اويات (ويجدان) ييهﺳﻴﺪيرلر و بير بيرلرينه قارشى قارداشليق روحو ايله داوراماليدرلار.

 

Letraldaera / Transliteration


Bütün insanlar heysiyyət və haqlar baxımından dənk (bərabər) və ərkin (azad) doğularlar. Us (əql) və uyat (vicdan) yiyəsidirlər və bir birlərinə qarşı qardaşlıq ruhu ilə davranmalıdırlar.

 

1922ko latindar alfabetoa

1922 Latin alphabet

 

Butun insanlar ləƶaqət və huqyqlarьna gөrə azad və bərabər doƣylyrlar. Onarьn şüyralrь və vicdanlarь var və bir-birlərinə munasibətdə qardaşlьq rynhynda davranmalьdьrlar.

 

Alfabeto zirilikoa

Cyrillic alphabet

 

Бүтүн инсанлар ләјагәт вә һүгугларына ҝөрә азад бәрабәр доғулурлар. Онларын шүурлары вә виҹданлары вар вә бир-бирләринә мүнасибәтдә гардашлыг руһунда давранмалыдырлар.

 

1991eko latindar alfabetoa

1991 Latin alphabet

 

Bütün insanlar läyaqät vä hüquqlarına göre azad bärabär doğulurlar. Onarın şüuralrı vä vicdanları var vä bir-birlärinä münasibätdä qardaşlıq runhunda davranmalıdırlar.

 

1992ko latindar alfabetoa

1992 Latin alphabet

 

Bütün insanlar ləyaqət və hüquqlarına görə azad bərabər doğulurlar. Onarın şüuralrı və vicdanları var və bir-birlərinə münasibətdə qardaşlıq runhunda davranmalıdırlar.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)