Alsaziera

ALEMANNISCH/ALSATIAN, ALSACIANO, ALSACIEN

 

Language family: Indo-European, Germanic, West, High German, German, Upper German, Alemannic.

Language codes:

        ISO  639-1    -

        ISO  639-2    -

        ISO  639-3    gsw

 Beste izen batzuk (autoglotonimoa: Elsässisch, Elsässerdeutsch).

alemannic alt alemannisch [GSW].

alemannisch [GSW] hizk. Suitza; baita Alemania, Austria, Frantzia eta Liechtenstein ere.

alsacien alt alsatian dial alemannisch [GSW].

alsatian dial of alemannisch [GSW].

schwytzertuetsch alt alemannisch [GSW].

schwyzerdütscha alt alemannisch [GSW].

 ALEMANIA

 alemannisch (alemannic) [GSW] Hego-mendebaldea, hego Baden-Wuerttemberg. Indo-European, Germanic, West, High German, German, Upper German, Alemannic. Dialektoak: low alemanisch, high alemannisch. Alemaniako aldaeretan sartzen dira low eta high alemannischak. Gutxi gorabehera % 40ko ulergarritasuna aleman estandarrarekin. Suitzan ‘schwyzerdütscha’ren gertukoa. Alsaziera Frantziako ipar-ekialdean.Swabieraren antzekoa. Hiztunak elebidunak aleman estandarrarekin. Ikus sarrera nagusia Suitzan.

 AUSTRIA

 alemannisch (alemannic) [GSW] 300.000 hiztun (1991, Annemarie Schmidt). Mendebalde Austria, Voralberg. Indo-European, Germanic, West, High German, German, Upper German, Alemannic. Dialektoak: high alemannisch (hochalemannisch). Swabieraren antzekoa. Suitzan ‘schwyzerdütscha’ deritza eta ‘alsaziera’ ipar-mendebaldeko Franmtzian. Ikus sarrera nagusia Suitzan.

 FRANTZIA

 alemannisch (alemannic) [GSW] 1.500.000 hiztun (J.A. Hawkins in B. Comrie, 1988). Frantziaren ipar-ekialdea, Alsazia-Lorraine. Indo-European, Germanic, West, High German, German, Upper German, Alemannic. Dialektoak: alsatian (alsacien, elsaessisch). Ez da alsazieraren forma estandarra, hiri-dialektoen aldaera bat baizik. Hiztun guztiek ez dute ulertzen edo irakurtzen nahitaez aleman estandarra, baina gehienak elebidunak dira frantsesarekin. Eskualde ezberdinetan populazio osoaren % 79/90 elebitasuna frantses estandarraren aldaerekin. Aleman estandarra irakasten da eskolako lehen mailan eta egunkari lokaletan erabiltzen da. Suitzan ‘schwyzerdütscha’ deritza eta ‘alemannischa’ Austrian eta Alemaniako parte batzuetan. Ikus sarrera nagusia Suitzan.

 LIECHTENSTEIN

 alemannisch (alemannic, schwyzerdütsch, schwytzertuetsch) [GSW] 29.000 hiztun. Indo-European, Germanic, West, High German, German, Upper German, Alemannic. Dialektoa: high alemannisch. Elebitasuna aleman estandarrarekin. Herrialdeko ghehinek mintzatua. Ikus sarrera nagusia Suitzan.

 SUITZA

 alemannisch (alemannic, schwyzerdütsch) [GSW] 4.215.000 hiztun, populazioaren % 63,6  (1960ko errolda). Herrialde guztietako populazio osoa 6.044.000 edo gehiago. Kantonamendu zentrala, hego-zentrala, ipar-zentrala, ipar-ekialde eta ekialdekoak. Halaber mintzatua Alemania, Austria, Frantzia eta Liechtensteinen ere. Indo-European, Germanic, West, High German, German, Upper German, Alemannic. Dialektoak: bern (bärndütsch), zurich, lucerne, basel, obwald, appenzel, st. gallen, graubenden-grisons (valserisch), wallis. Suitzar aldaera gehienak high alemannischa dira eta highest alemannischa (hainbat Suitza zentralean). Funtzionalki ez ulergarriak aleman estandarrarekin. Kantonamendu bakoitzak bere aldaera bereizia dauka, hauetatik asko ulergaitzak izanik beren artean. 20/70 aldaeretatik gutxi batzuk daude dialekto (azpidialekto) bezala zerrendatuta. Schwäbisharen hurbilekoa Alemaniaren hego zentralean. Hiztun denak dira aktiboki nahiz pasiboki elebidunak aleman estandarrarekin. Aleman estandarra da eskolako hizkuntza. Badago garrantzizko literatura. Eskola eta eliza batzuetan erabilia. Suitzako aleman hiztunetarik % 903,3k Suitzako dialekto alemanen bat eta % 66,4k dialektoa bakarrik mintzatzen dute eta ez Goi Alemana (1990eko errolda). Suitzar populazio osoaren % 72k nintzatzen du egunero schwyzerdütscha (1990eko errolda). Aleman, suitzar eta austriarren arteko marra mantentzen dute. Suitzan ‘schwytzertütscha’ deritza eta Frantzian ‘alsaziera’. Gramatika.

 Hizkuntza / lengua: alsaziera / alsatian /  alsaciano / alsatien.

Hiztunak / hablantes (2010): 700.000 edo gehiago (Wikipedia).

Herrialdea / país: Alsazia.

 

 

HISTORIA. Alsaziera hitzak ez du inola ere hizkuntza batasuna adierazten. Izen honek hartzen dituen hizkera gehienak behe alemanikoaren multzo germanikoari dagozkio, zeinek hartzen baititu halaber Baden herriko hizkera gehienak. Alsaziako hego muturra (Ferrette eskualdea) jada goi-alemanikoari dagokio eta iparraldea (Ingweiler, Niederbronn, Wisenbourg) frantzikoari (hego  frantzikoa eta errenaniar frantzikoa).

 

Juduek Alsazian badute mintzaira berezi bat, judu-alemana, oinarritzat hizkera frantzikoa duena.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak:

Fonetika. A)  p, t, k ez dira alemanez bezain gogor ahoskatzen; maiz b, d, g fonemak dituzte hurbil. v f bezala ahoskatzen da. sch euskal x bezala edo ch frantsesa bezala. -ig “isch”, -ig atzizkiaren ohiko ahoskera da. B) Diptongoak ei, ai, ej, au dira.

Morfosintaxia. A) Aditzak erregularrak edo leunak eta irregularrak edo sendoak izan daitezke. Infinitiboa normalean -e amaitzen da. Kortesiazko adizkera pluraleko 3. pertsonari dagokio. B) Iraganeko tenpusak hàn (ukan) eta sín (izan) laguntzaileekin eratzen dira. C) Boz aktiboa eta pasiboaz gainera, normal erabiltzen du boz ertaina ere. D) Hiru kasu ditu: nominatiboa, akusatiboa eta datiboa. Genitiboa deitzen den kasua, alemanez erabilia, alsazierak galdu egin du, esamolde estereotipatuetan izan ezik. E) Hiru genero ditu: maskulinoa, femeninoa eta neutroa. F) Adjektibo kalifikatiboa izenaren aurrean doa eta amaiera izen-multzoaren konposizio eta funtzioaren araberakoa izaten da. Atributu bezala erabiltzen den adjektibo kalifikatiboa aldagaitza da. G) Pertsonen izen propioek artikulu mugatua eraman ohi dute aurrean. Izen geografiko propio gehienak neutroak dira. H) Hona hemen alsazieraz lehenengo 10 zenbakiak: aans (1), zwei (2) drej (3), víer (4), fénef (5), sechs (6), síwwe (siete), àcht (8), nin (9), zehn (10).

Idazkera. Latindar alfabetoa.

 

 

HISTORIA. El término alsaciano no representa ninguna unidad lingüística. Las hablas que se agrupan bajo este nombre pertenecen en su mayoría al grupo germánico del bajo alemánico, que comprende también una parte notable de las hablas del país de Baden. Pero el extremo sur  de Alsacia (región de Ferrette) ya pertenece al alto alemánico; y el norte (región de Ingweiler, Niederbronn, Wisenbourg) es dominio del fráncico (fráncico meridional y fráncico renano).

Los judíos de Alsacia  tienen un habla especial, el judeo-alemán que tiene como base un habla fráncica.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) p, t, k no se pronuncian tan fuertemente como en alemán; a menudo se aproximan a b, d, g. /v/ se pronuncia como /f/. sch como x vasca o ch francesa. -ig “isch”, pronunciación habitual del sufijo -ig. B) Los diptongos son ei, ai, ej, au.

Morfosintaxis. A) Los verbos pueden ser regulares o débiles e irregulares o fuertes. El infinitivo termina generalmente en -e. La forma de cortesía corresponde generalmente a la 3ª persona del plural.  B) Los tiempos del pasado se forman con los auxuliares hàn (haber) y sín (ser). C) Además del las voces activa y pasiva, el alsaciano utiliza habitualmente  la voz media. D) Posee 3 casos: nominativo, acusativo, dativo. El caso llamado genitivo, todavía presente en alemán, no existe en alsaciano, salvo en expresiones estereotipadas. E) Posee 3 géneros: masculino, fenenino y neutro. F) El adjetivo calificativo va delante del sustantivo y su desinencia depende de la composición y función del grupo nominal.El adjetivo calificativo empleado como atributo es invariable. G) Los nombres propios de personas normalmente son precedidos por el artículo definido. La mayoría de los nombres propios geográficos son del género neutro. H) Los 10 primeros números en alsaciano son: aans (1), zwei (2) drej (3), víer (4), fénef (5), sechs (6), síwwe (siete), àcht (8), nin (9), zehn (10).

Escritura. Alfabeto latino.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

GRAMMAIRE ALSACIENNE, Precis pratique de grammaire alsacienne au parler de Strasbourg, Saisons d’Alsace, revue trimestrelle nº 83, Alphonse Jenny eta Doris Richert, Strasbourg, 1984.

 

ALSAZIAR ALFABETOA

ALSATIAN ALPHABET

 

Alsaziar alfabetoa / Alsatian alphabet

A a

B b

C c

D d

E e

F f

G g

H h

I i

J j

K k

L l

M m

N n

O o

P p

Q q

R r

S s

T t

U u

V v

W w

X x

Y y

Z z

Ä ä

À à

É é

Ö ö

Ü ü

Ù ù

 

 

Alsaziar ahoskera / Alsatian pronunciation (s'Redde)

 

Alsaziera alemana bezalatsu ahoskatzen da. Ù letra frantseseko hitza bezala ahoskatzen da.

C, Q, X eta Y letrak atzerriko hitzetan bakarrik agertzen dira.

 

 

Alsatian is pronounced more or less like German. The letter ù sounds like the French word "où".

C, Q, X and Y only appear in loan words.

 

Kontsonanteak / Consonants.

 

 

Labial

Alveolar

Postalveolar

Palatal

Velar

Nasal

m

n

 

 

ŋ

Stop

 

 

ɡ̊, kʰ

Affricate

pf

ts

 

 

 

Fricative

f

s

ʃ

ç

x

Sonorant

ʋ

l, ɾ

 

 

 

 

Bokalak / Vowels

 Bokal laburrak / Short vowels:

/ʊ/, /o/, /ɒ/, /a/ ([æ] in Strasbourg), /ɛ/, /ɪ/, /i/, /y/.

Bokal luzeak / Long vowels:

 /ʊː/, /oː/, /ɒː/, /aː/, /ɛː/, /eː/, /iː/, /yː/

 Hitz zertrenda alderatzeko / Comparative vocabulary list

 

English

Alsatian

High Alemannic

Standard German

Swabian German dialect

Standard French

house

Hüüs [hyˑs]

Huus

Haus

Hous

maison

loud

lüüt [lyˑd̥]

luut

laut

lout

bruyant

people

Lit [lɪd̥]

Lüt

Leute

Leid

gens/peuple

today

hit [hɪd̥]

Hüt

heute

heid

aujourd'hui

beautiful

schen [ʃeːn]

schö

schön

sche

beau

Earth

Ard [aˑɾd̥]

Ärd

Erde

Erd

terre

Fog

Nabel [naːb̥l̩]

Näbel

Nebel

Nebl

brouillard

water

Wàsser [ʋɑsəɾ]

Wasser

Wasser

Wasser

eau

man

Mànn [mɑˑn]

Maa

Mann

homme

eat

assa [asə]

ässe

essen

essa

manger

to drink

trenka [d̥ɾəŋɡ̊ə]

trinkche

trinken

trenka

boire

little

klai [ɡ̊laɪ̯]

chlei

klein

kloi

petit, petite

child

Kind [kɪnd̥]

Chind

Kind

Kind

enfant

day

Däi

Dag

Tag

Dàg

jour

woman

Frài

Frou

Frau

Frau

femme

 

Testu-lagina alsazieraz / Sample text in Alsatian

 

Zwelf vun dena elef
sin züe dena zehn gànge
un nien vu dena àrte
hàn züe dene siewene g'sàjt
so sechs wie m'r fenf gets keh vier meh
den m'r drej sin die zwei ansigschte.