a-saila Zelta | Gramateka

Zelta

ZELTA HIZKUNTZAK

CELTIC, CELTA, CELTE

 

EL CELTIBÉRICO Y LAS LENGUAS CÉLTICAS, J. Gorrochategui, Estudios de Lenguas y Epigrafías Antiguas-E.L.E.A., nº 2, 19-53, Valencia, 1996.

LA ONOMÁSTICA CELTIBÉRICA, J. Untermann, Estudios de Lenguas y Epigrafías Antiguas-E.L.E.A., nº 2, 109-156, Valencia, 1996.

LINGUAS E LITERATURAS CELTAS, Orixe e evolución, Edukia: Primeira parte. I. Linguas celtas: a) As linguas celtas primitivas. b) O celta continental. c) O celta insular. d) Relacións gramaticais  das linguas celtas co inglés e o español. II. Literaturas celtas: a) As primitivas literaturas das illas Británicas. b) A literatura gaélica de Irlanda e Escocia. c) A literatura galesa. d) A literatura córnica. e) A literatura bretona. f) A literatura celta en España. Segunda parte. III. Lingua e literatura irlandesas. a) Estructura do irlandés moderno (gaeilge). b) A literatura irlandesa nos seus textos, Ramón Sainero, Ed. ToxoSoutos, Serie Keltia nº 19, Bibliografia oparoa, 21,5x14, 313 or., A Coruña, 2003.

LOS CELTAS DE LA PENÍNSULA IBÉRICA, Edukia:  Primera parte: Manuel Alberro. I. La celtización de la Península Ibérica. Celtiberia. Orígenes y proceso formativo de la cultura celtibérica. Testimonios lingüísticos y epigráficos. La lengua. El idioma celtibérico.  Población, castros, piedras hincadas o chevaux-de-frise,  oppida, minería y metalurgia, organización política y social. II. Los Celtici del SO de la Pen. Ibérica. Epigrafía: antropónimos, teónimos, topónimos, hidrónimos. III. Instituciones, religión, mitología y tradición popular. Segunda parte: C. Jordán Cólera, uno de los lingüistas más distinguidos en el estudio del idioma celtíbero o Hispano-Céltico entre las nuevas generaciones. IV. Las lenguas celtas de la Pen. Ibérica. El concepto lingüístico de Celta y su glotónimo. La Documentación Indirecta: toponimia, antroponimia, teonimia. Suplemento I. Tabla comparativa de los datos toponímicos del área -briga (W. von Humboldt, J. Untermann, Mª L. Albertos, F. Villar). Suplemento II.  Elementos toponímicos recogidos por G.R. Isaac. El Celtibérico. Signario paleohispánico utilizado por el celtibérico. Leyendas monetales. Inscripciones funerarias.Téseras de hospitalidad. Lengua del suroeste o tartésico. El lusitano y la teonimia galaico-lusitana,  Bibliografia oso oparoa, Editorial Toxosoutos, Serie Keltia-39, Manuel Alberro eta Carlos Jordán Cólera, 21,5x14, 388 or., Galiza, 2008.

LOS CELTÍBEROS Y SU LENGUA ENTRE LOS PUEBLOS PALEOHISPÁNICOS, L. Pérez Vilatela, Estudios de Lenguas y Epigrafías Antiguas-E.L.E.A., nº 2, 189→215 or., Valencia, 1996.

POSIBLE INSCRIPCIÓN HISPANOCÉLTICA SOBRE FUSAYOLA, Xaverio Ballester, Universidad de Valencia y Max Turiel, Estudios de Lenguas y Epigrafía Antiguas-E.L.E.A. nº 7, 37→41 or., Valencia, 2007.

PUEBLOS CELTAS Y NO CELTAS DE LA GALICIA ANTIGUA: FUENTES LITERARIAS FRENTE A FUENTES EPIGRÁFICAS, e. r. Luján, Universidad Complutense, Estudios de Lenguas y Epigrafía Antiguas-E.L.E.A. nº 9, 219→250 or., Valencia, 2009.

 

FAMILIA ZELTA

GLOTONIMIA

 

Azpifamilia britonikoa:

Bretainiera: 500.000 hiztun natibo mendebaldeko Bretainian (Frantzia).

Kornubiera:150 hiztun 1980ko hamarkadan, Kornuallesen (Ingalaterrako hego-mendebaldea). Bigarren hizkuntza dute. Lehen hizkuntza bezala  1777an itzali zen.

Galesera: Ia 600.000 hiztun Galesen (Cymru) ipar eta mendebaldean (Erresuma Batua).

 

Familia goidelikoa:

irlandera (irlandar gaelera): 1980ko hamarkadan 300.000 hiztun baino gutxiago zituen, Galway, Mayo, Kerry eta Donegal uharteen ipar eta hego-mendebaldeko kostaldean, Ipat Irlandako erdialde eta iparraldean.

eskoziera (eskoziar gaelera): ia 90.000 hiztun Ross konderriaren ipar eta erdialdean eta Hebridas eta Skye uharteetan (Eskozia).  

manera: angloglotonimoa: Manx, italoglotonimoa: mannese, francoglotonimoa: mannois, hispanoglotonimoa: manés. Lehen hizkuntza bezala iraungia, Man uhartean mintzatu zen Ingalaterrako mendebalde-erdialdeko kosta aurrean eta Ipar Irlandako ekialdean.

txelta: 80 bat mila hiztun Irlandan, AEBetan (gehienak) eta Erresuma Batuan.

 

TIPOLOGIA

 

Munduko hizkuntzetan bakar eta bereziak bihurtzen dituen berezitasun morfofonetikoa dute: mutazio kontsonantikoak, hots, substantiboen hasierako kontsonantearen transformazio morfologikoki baldintzatua.

 

Irlandera modernoan bada lenizioa deitzen den mutazio bat, zeinak hasierako kontsonante herskaria higurzkari bihurtzen duen. Adibidez, p f bihurtzen da (ph idatzita): Pádraig ‘Patrick’ Phádraig bihurtzen da, non a partikula bokatiboak lenizioa eragiten duen; Sean ‘Jon’ do Shean ‘Jon-i’ bihurtzen da, do ‘-ri’ preposizioak eraginda. Galeseran antzeko zerbait gertatzen da: pont ‘zubia’ ei phont bihurtzen da; bada, gainera, galeseran mutazio sudurkaritzailea, non pont mhont bihurtzen den: fy mhont ‘nire zubia’ eta beste bat hasierako kontsonantea ozentzen duena: pont bihurtzen da dan bont ‘zubipean’.

 

Mutazio fenomeno hau, hainbat aldaerarekin, hizkuntza zelta guztietan ematen da. Bretainieraz: mec’h ‘neska’ ar verc’h bihurtzen da artikuluarekin eta ar verc’h vras ‘neska handia’, non ‘handia’ adjektiboa bretainieraz bras den. Fenomeno hau femeninoan bakarrik gertatzen da: an hini bras ‘el grande’ baina an hini vras ‘la grande’. Galeserak badu albo igurzkari gor bat gaztelaniazko z-ren antzekoa.

 

Irlandar gaelerak gure 5 bokalak ditu baina bertsio labur eta luzean, beraz, 10 bokal, ohiko herskari ezpainkariak, horzkariak eta belarrak bertsio sabainkariarekin. Nola galestar hala bretainiar gaeleran generoa batzuetan mutazioaren bidez bereizten da. Zeltar hizkuntzetan plurala eratzeko, indoeuropar hizkuntzetan ez bezala, bariazio eta irregulartasun handiak daude.

 

Zeltar hizkuntzetan preposizioak flexionatu egiten dira. Irlandar gaeleraz do ‘niri’ preposizioa pertsonarentzat honela flexionatzen da: dom ‘niri, duit ‘zuri’, ‘hari’ (m), ‘hari’ (f), dúinn ‘guri’, doíbh ‘zuei’, dóibh ‘haiei’.

 

Badira forma inpertsonalak eta pasiboa. Irlanderaz:

 

  • tá mé ag péintaáil na dorai ‘atea margotzen ari naiz’
  • tá na doras á phéinteáil agam ‘atea nik pintatua izaten ari da’ (la puerta está siendo pintada por mí).

 

Sintaxiari dagokionez, zeltar hizkuntzen ezaugarria VSO da. Galeseraz: collod Ieuan y llyfr ‘Jonek liburua galdu zuen’. Irlanderaz: bhuail Pádraig an liathróid ‘Patriziok pilotari ekin zion’.

 

Zeltar hizkuntzen beste ezaugarri bat da posesioa adierazteko eduki (ukan) aditza ez edukitzea eta est mihi liber latindar erako perifrasiz moldatzea:

 

Galeseraz:  mae llyfr newydd gennyf  ‘liburu berria daukat’

Irlanderaz:  tá leabhar nua agam  ‘liburu berria daukat’

 

Hona hemen hainbat ezberdintasun eta antzekotasun zeltar hizkuntzen artean “Irlandan bizi naiz” adierazteko:

 

Irlandera - Tá mé i mo chónaí i nÉirinn

Eskoziera - Tha mi a' fuireach ann an Éirinn

Manxera - Ta mee cummal ayns Nerin

Galesera - Dw i'n byw yn Iwerddon

Kornubiera - Trigys ov yn Iwerdhon

Bretainiera - E Iwerzhon emaon o chom

 

ORTOGRAFIA

 

Zeltar hizkuntza zaharrak hainbat idazkeratan idatzi ziren. Alfabeto latindarra eta grekoa erabili ziren. Zeltiberieraren kasuan hizkuntza iberiar ez zeltentzat erabilitako idazkera baliatu zen, hots, silabategi bat, beharbada feniziar idazkeran inspiratua.