a-saila Wakhiera | Gramateka

Wakhiera

WAKHI, WAKHI, WAKHI

 

Language family: Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Eastern, Southeastern, Pamir.

Language codes:

        ISO  639-1     -

        ISO  639-2     -

        ISO  639-3     wbl

Glottolog: wakh: 1245

Linguasphere: 58-ABD-c

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: x̌ik zik):

guhjali alt wakhi [WBL].

khik alt wakhi [WBL].

vakhan alt wakhi [WBL].

wakhani alt wakhi [WBL].

wakhi [WBL] hizk. Pakistan; baita Afganistan, Tajikistan eta Txina ere.

wakhigi alt wakhi [WBL].

 

AFGANISTAN

 

wakhi (wakhani, wakhigi, vakhan, khik, guhjali) [WBL] 7.000 hiztun (1979an uste denez). Ishkashim-en ekialdea, Pamir mendiak, Panj Ibaiaren ezkerreko ertzean 64 herri Wakhan Korridorean, Sarhad herriraino (73E inguruan). Khandud da zentroa. Gehienak sakabanatuta daude errefuxiatu bezala Afganistanen edo Pakistanen. Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Eastern, Southeastern, Pamir. Herriari ‘guhjali’ deritza. Gaur Afganistanen  ez bide dago bat bakarrik ere. Ikus sarrera nagusia Pakistanen.

 

PAKISTAN

 

wakhi (wakhani, wakhigi, vakhan, khik) [WBL] 9.100 hiztun (barne eginik 4.500-6.000 gojal, 2.000 ishkoman, 200 yasin, 900 yarkhun (1992), gehi errefuxiatuak. Herrialde guztietako populazio osoa 29.000. Chitralen alderik ipar-ekialdekoena, Baroghil eskualdea deitua; glaziar auzoa. Gojal goiko Hunza ibarrean dago Gulmitik Txina eta Afganistanen mugetaraino eta Shimshal eta Chupursan ibarrak; baita Chitraleko goi Yarkhunen ere eta goi Ishkoman ibarrean. Halaber mintzatua Afganistan, Tajikistan eta Txinan ere. Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Eastern, Southeastern, Pamir. Dialektoak: gojal, ishkoman, yasin, yarkhun. Dialektoen artean ez dago ulergarritasun arazorik, ezta beste herrialdekoekin ere. Ishkoman eta gojalaren artean % 84ko antz lexikala; yasin eta gojalaren artean % 89koa; ishkoman eta yasinaren artean % 91koa. Gizonezkoak eta gazteak elebidunak urdueraz. Emakumezkoen erdia baino gutxiagok eta pertsona zaharrek urdueraz mintzatzen dute eskualde urrunetan. Gojalen jende zaharrak eta herri nahastuetan bizi direnak burushaskiz mintzatzeko gai dira. Hiztunek jarrera positiboa daukate wakhiera eta urduerarekiko. Herriari ‘guhjali’ deritza goi Hunzan, baina eurek beren buruak ‘khik’ deitzen dituzte.

 

TAJIKISTAN

 

wakhi (vakhan, wakhan, wakhigi, guhjali, khik) [WBL] 7.000 hiztun (1993, UBS). Gorno-Badakhshan, Pamir mendiak. Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Eastern, Southeastern, Pamir. Dialektoak: western wakhi, central wakhi, eastern wakhi. Dialektoak inherenteki ulergarriak. Tajikia erabiltzen da literatur hizkuntza bezala. Ez da idazten. Hiztunei ‘guhjali’ deritze. Ikus sarrera nagusia Pakistanen.

 

TXINA

 

wakhi (vakhan, wakhani, wakhigi, khik) [WBL] 6.000 hiztun. Taxkorgan Tajik Konderri Autonomoa (bereziki Daftar) eta Pishango hegoaldeko mendiak, Xinjian. Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Eastern, Southeastern, Pamir. Dialektoak: eastern wakhi. Dialektoen artean ez dago ulergarritasun arazorik, ezta beste herrialdekoekin ere. Elebitasuna txineraz. Tajik nazionalitatearen barruan sartua (bereziki sarikoli) Txinan. SOV. Ikus sarrera nagusia Pakistanen.

 

Hizkuntza / lengua: wakhiera / wakhi / wakhi  / wakhi

Hiztunak / hablantes (1992): 29.000 (Ethnologue).

Herrialdea / país: Pakistam, Afganistan, Txina.

 

 

HISTORIA. Wakhiera pamir taldeko hizkuntza da. Horregatik deitzen zaio wakhi herriari batzuetan pamiris ere. Hizkuntzaren jatorria Wakhan da Afganistanen eta diotenez 4.000 urte baino gehiago ditu. Hiztunek Afganistango Wakhan Corridor, Pakistango Gilgit-Baltistan, Gorno-Badakhshan Tajikistango eskualdea (Errusiako Badakhshan menditsua) eta Txinaren mendebaldeko Xinjian eskualdean mintzatzen dute. Wakhiarrek beren buruak ‘xik’ (termino etnikoa) hitzarekin definitzen dituzte eta ‘wor/war’ erantsiz hizkuntzaren izena osatzen dute: ‘xik-wor’ (wakhiera).

Uste da 50.000 izan daitezkeela munduan eta 4 herrialde ezberdinetan bizi dira. Beren erlijioa shia ismaili islam da herrialde eta eskualde guztietan. K.o. XI. m.an islamdartu ziren. Lehenagotik Zaratustra, judaismo, budismo eta gehiagoren jarraitzaileak izan ziren.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika.

Morfosintaxia. Hona hemen wakhieraz lehenengo 10 zenbakiak:  yiu (1), bui (2), trui (3), tsebur (4), panz (5), shal (6), hoob (7), haat (8), nau (9), thas (10).

Idazkera. Idazkera erabiarra eta zirilikoa erabili izan dituzte eta gaur latindarra darabilte karaktere propio batzuekin modifikatua.

 

HISTORIA. Wakhi es una de las lenguas del grupo pamir. Consecuencia de esto al pueblo wakhi también se le llame ocasionalmente pamiris. El origen de la lengua es Wakhan en Afganistán y según referencias tiene más de 4.000 años de existencia. Hablan los habitantes de Wakhan Corridor de Afganistán, zonas de Gilgit-Baltistán de Pakistán, en Gorno-Badakhshan (montañas de  Badakhshan en Rusia) región de Tajikistán y en Xinjian en el oeste de China. Los wakhi usan para ellos mismos el término ‘xik’ (etnia) y sufijan con ‘wor/war’ para designar su lengua como ‘xik-wor’.

Se estima que pueden ser unos 50.000 en todo el mundo y viven en 4 países diferentes. La religión de los wakhi es shia ismaili islam en todos los países y regiones. Fueron convertidos al islamismo en el s. XI d.C.  Antes de aceptar el islam, fueron seguidores de Zaratustra, judaísmo, budismo y otros.

 

LENGUA.Principales características.

Fonética.

Morfosintaxis. Los 10 primeros números en wakhi son: yiu (1), bui (2), trui (3), tsebur (4), panz (5), shal (6), hoob (7), haat (8), nau (9), thas (10).

 

Escritura. Se han utilizado los alfabetos árabe y cirílico y actualmente utilizan el alfabeto latino modificado con algunos caracteres propios.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

CENTRAL ASIA PHRASEBOOKS, languages of the silk road, uyghur, uzbek, kyrgyz, kazhak, pashto, tajik, tashkorghani, turkmen, burushaski, khowar, mandarin, mongolian, shina, wakhi, Lonely Planet, author: Justin Jon Rudelson, 1st edition, 14x9, 239 or., Victoria (Australia), 1998.

PARLONS WAKHI, Culture et langue du peuple wakhi, Pakistan, Afganistan, Tadjikistan et Chine, Karim Khan Saka, L’Harmattan, gramatika eta hiztegia, 21,5x13,5, 304 or., Paris, 2010.

 

Parlons wakhi liburuaren sinopsia:

 

La langue wakhi est la forme originelle du vieux perse parlé sur les frontières des quatre pays suivants : le Tadjikistan, l'Afghanistan, la Chine et le Pakistan. Les lieux d’habitation des Wakhi se trouvent aux confins des trois plus grandes chaînes de montagnes: Pamir, Hindou Kouch et Karakoram.

Cette langue de la famille indo-européenne est parlée par une population d'environ 100 000 personnes, est intéressante aussi bien  sur le plan géografique que culturel. Le présent ouvrage aborde la géographie, l'histoire, la culture et les traditions de ce peuple, et fait découvrir aux lecteurs une langue remontant à plus de 3000 ans et qui a perduré à travers les temps jusqu’à nos jours.

 

WAKHI ALFABETOA

WAKHI ALPHABET

 

 

Tradizionalki wakhiera ez da izan hizkuntza idatzia. Garatu diren idazkera sistemak arabiar idazkera, zirilikoa eta latindar alfabeto modifikatua izan dira.

 

 

 

Traditionally Wakhi was not a written language. Writing systems have been developed for the language using Arabic script, Cyrillic and a modified Roman alphabet.

 

 

Wakhi alfabetoa /Wakhi alphabet

 

 

Wakhiar alfabeto berria. Bibliako pasarteak.

The new Wakhi Alphabet. Parts of Bible.

 

Wakhi in Roman alphabet

Wakhi in Cyrillic alphabet

English (KJV)

Yiso yavər x̆atəy: «Sayišt i dəo carəv, x̆anəv: „Ey bzыrgwor Tat ki də osmonət cəy! Ti bəzыrg nung bər olam ыmыt! Ləcər dəwroni Ti podšoyi ɣ̆at-ət, zəmin-ət zəmon də hыkmi taw ыmыt!

 Йисо йавəр х̌атəй: «Сайишт ҙи дəо царəв, х̌анəв: „Ей бзыргв̌ор Тат ки дə осмонəт цəй! Ти бəзырг нунг бəр олам ымыт! Лəцəр дəв̌рони Ти подшойи г̌ат-əт, зəмин-əт зəмон дə ҳыкми тав̌ ымыт!

 And he said unto them, When ye pray, say, "Our Father which art in heaven, Hallowed be thy name. Thy kingdom come. Thy will be done, as in heaven, so in earth.

Spo rыsq-ət rыzi sakər nəsib car!

Спо рысқ-əт рызи сакəр нəсиб цар!

 Give us day by day our daily bread.

 Cə spo gənoən šəxs! Sak bə kuy, ki sakər šakiɣ̆, cə kərk! kыx̆ter baxṣ̌əṣ̌ carən. Cə bandi nafs-ət awasən, Cə waswasayi Iblisən saki niga δыr!“»

Цə спо гəноəн шəхс! Сак бə куй, ки сакəр шакиг̌ цə кəрк! Кых̌тəр бахш̣əш̣ царəн. Цə банди нафс-əт ав̌асəн, Цə в̌асв̌асайи Иблисəн саки нига д̌ыр!“»

 And forgive us our sins; for we also forgive every one that is indebted to us. And lead us not into temptation; but deliver us from evil."

 

Hiztegia / Vocabulary

 

Erkaketa lexikala Irango 6 hizkuntzarekin

Lexical comparison of six Iranian languages

 

 

English

Gloss.

Persian

Tajic

Pashto

Shughni

Saricoli

Wakhi

meat

ɡuʃt̪ (گوشت)

ɡʉʃt (гушт)

ɣwəxa, ɣwəʂa

ɡuːxt

ɡɯxt

ɡuʂt

fire

æt̪iʃ (اتش)

otaʃ (оташ)

or

joːts

juts

rɯχniɡ

water

æb (اب)

ob (ов)

obə

xats

xats

jupk

hand

d̪æst̪ (دست)

dast (даѕт)

lɑs

ðust

ðɯst

ðast

foot

pɔ (پا)

po (по)

pxa, pʂa

poːð

peð

pɯð

son

pisær (پسر)

pisar (писар)

zoj

puts

pɯts

putr

tooth

d̪ænd̪ɔn (دندان)

dandon (дандон)

ɣɑx, ɣɑʂ

ðinðʉn

ðanðun

ðɯnðɯk

eye

tʃæʃm (چشم)

tʃaʃm (чашм)

stərɡa

tsem

tsem

tʂəʐm

horse

æsb (اسب)

asp (асп)

ɑs

voːrdʒ

vurdʒ

jaʃ

cloud

æbr (ابر)

abr (абр)

uriədz

abri

varm

mur

wheat

gænd̪um (گندم)

gandum (гандум)

ɣanəm

ʒindam

ʒandam

ɣɯdim

many

bisjɔr (بسيار)

bisjor (бисйор)

ɖer, pura

lap

pɯr

təqi

high

bulænd̪ (بلند)

baland (баланд)

lwəɻ

biland

bɯland

bɯland

far

dur (دور)

dur (дур)

ləre

ðar

ðar

ðir

good

xub (خوب)

xub (хуб)

xə, ʂə

bashand

tʃardʒ

baf

small

xurd̪ (خرد)

χurd (хурд)

ləɡ, ləʐ

dzul

dzɯl

dzəqlai

to say

guft̪ (گفت)

guft (гуфт)

wəjəl

lʉvdow

levd

xənak

to do

kærd̪ (كرد)

kard (кард)

kawəl

tʃiːdow

tʃeiɡ

tsərak

to see

d̪id̪ (ديد)

did (дид)

winəm

wiːntow

wand

wing

 

Kontsonanteak / Consonants

 

 

Lavial

Dental

Aleolar

Alveolar-

palatal

Retroflex

Velar

Uvular

Glottal

Nasal

m

n

 

 

 

 

 

 

Plosive

p b

t̪ d̪

 

 

ʈ ɖ

k ɡ

q

 

Affricate

 

 

t͡s d͡z

t͡ɕ d͡ʑ

ʈ͡ʂ ɖ͡ʐ

 

 

 

Fricative

f v

θ ð

s z

ɕ ʑ

ʂ ʐ

x ɣ

χ ʁ

h

Approximant

 

l

 

j

 

w

 

 

Rhotic

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Wakhiar alfabetoa

Wakhi alphabet

 

Hau wakhieraren 1984ko latindar alfabetoa da Haqiqat Alik egina baliokide zirilikoekin.

This is the 1984 Latin alphabet for Wahki developed by Haqiqat Ali, with Cyrillic equivalents.

 

Testu-lagina wakhieraz latindar alfabetoan

Sample text in Wakhi (Latin alphabet)

 

Ey bzыrgwor Tat ki də osmonət cəy!
Ti bəzыrg nung bər olam ыmыt!
Ləcər dəwroni Ti podšoyi ɣ̆at-ət,
zəmin-ət zəmon də hыkmi taw ыmыt!
Spo rыsq-ət rыzi sakər nəsib car!
Cə spo gənoən šəxs!
Sak bə kuy, ki sakər šakiɣ̆, cə kərk!
kыx̆ter baxṣ̌əṣ̌ carən.
Cə bandi nafs-ət awasən,
Cə waswasayi
Iblisən saki niga δыr!

 

Testu-lagina wakhieraz alfabeto zirilikoan

Sample text in Wakhi (Cyrillic alphabet)

 

Ей бзыргв̌ор Тат ки дə осмонəт цəй!
Ти бəзырг нунг бəр олам ымыт!
Лəцəр дəв̌рони Ти подшойи г̌ат-əт,
eзəмин-əт зəмон дə ҳыкми тав̌ ымыт!
Спо рысқ-əт рызи сакəр нəсиб цар!
Цə спо гəноəн шəхс!
Сак бə куй, ки сакəр шакиг̌ цə кəрк!
Кых̌тəр бахш̣əш̣ царəн.
Цə банди нафс-əт ав̌асəн,
Цə в̌асв̌асайи Иблисəн саки нига д̌ыр!

 

Itzulpena (Gure Aita) / Translation (Lord's Prayer)

 

 

Gure Aita Zeruetan zaudena,

Santu izan bedi zure izena.

Etor bedi zure erreinua.

Egin bedi zure nahia

Zeruan bezala lurrean ere.

Emaguzu gaur egun

honetako ogia.

Barkatu gure zorrak

Geuk ere gure zordunei

Barkatzen diegun bezala.

Eta ez gu tentaldira eraman,

Baina atera gaitzazu gaitzetik.

 

Our Father which art in heaven,
Hallowed be thy name.
Thy kingdom come. Thy will be done,
as in heaven, so in earth.
Give us day by day

our daily bread.
And forgive us our sins;
for we also forgive every one that is indebted to us.
And lead us not into temptation;
but deliver us from evil.