a-saila Uzbekera | Gramateka

Uzbekera

UZBEK, UZBECO, UZBEK

 

Language family: Altaic, Turkic, Eastern.

Language codes:        

ISO  639-1    uz

ISO  639-2    uzb

        ISO  639-3    uzb

Macrolanguage individual codes:

                      uzu - Northern Uzbek

                              uzs - Southern Uzbek

Glottolog: uzbe1247.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: O‘zbek, Ўзбек, اوزبی):

arabic, uzbeki spoken spoken [AUZ] hizk, Uzbekistan.

özbek alt uzbek, northern [UZB].

uzbak  alt uzbek, southern [UZS].

uzbek, northern [UZB] hizk. Uzbekistan; baita AEB, Australia, Errusia (Asia), Israel, Kazakhstan, Kirgizistan, Tajikistan, Turkia (Asia), Turkmenistan, Txina, Ukraina ere.

uzbek, southern [UZS] hizk, Afganistan; baita Pakistan, Turkia (Asia) ere.

uzbeki alt uzbek, southern [UZS].

uzbeki arabic alt arabic, uzbeki spoken [AUZ].

 

TURKIA (Asia)

 

uzbewk, southern [UZS] 1.981 hiztun (1982). Hatay, Gaziantep eta Urfa probintziak. Halaber mintzatua agian Alemanian ere. Altaic, Turkic, Eastern. Afganistanen errefuxiatuak; gaur turkiar hiritarrak. Uzbekistan eta Txinako ezbekeraren ezberdina. Ikus sarrera nagusia Afganistanen.

 

UZBEKISTAN

 

uzbek (northern (özbek) [UZB] 16.539.000 hiztun (1995, UN); herrialde guztietako populazio osoa 18.466.000. Uzbekistan eta SESB ohiko asiar errepublikak. Amu Daryaren ekialdea eta Aral Itsasoaren hegoalde inguruan. Again Munich eta Alemanian ere. Halaber mintzatua AEB, Australia, Errusia (Asia), Israel, Kazakhstan, Kirgizistan, Tajikistan, Turkia (Asia), Turkmenistan, Txina, Ukrainan ere. Altaic, Turkic, Eastern. Dialektoak: karluk (qarlug), kipchak (kypchak), oghuz. Afganistan eta Turkia hegoaldeko uzbekeraren ezberdina. Errusiaren eragina gramatikan, maileguak eta idazkera. Oghuzera agian areago turkiar khorasanieraren dialektoa uzbekerarena baino. Umeek uzbekeraz etxean. Indartsu; teatroan erabilia. Fergana eta Samarkandako turkiarrek uzbekeraz mintzatzen dira. Badira sobietar Asia zentralean komunitate ijitoak uzbekera mintzatzen dutenak. Harrotasun etnikoa areagotuz. Herria 3/1 inguru urbanizatua. Persiar eragin handia hizkuntzan eta kulturan. Patrilineala. ‘Sart’ izen zaharkitua da uzbek sedentarioentzat, agian etnikoki tajika direnentzat. Hizkuntza ofiziala, hiztegia, gramatika; idazkera zirilikoa darabilte; garai batean arabiar eta latindar idazkerak. Eskolan erabilia, irrati programak, TB.

 

Hizkuntza / lengua: uzbekera / uzbek / uzbeco / uzbek

Hiztunak / hablantes (2001): 23.013.000 (Rafael del Moral).

Herrialdea / país: Uzbekistan (17.740.000), Afganistan (2.280.000), Tajikistan (1.440.000), Kirgizistan (670.000), Tukmenistan, (433.000), Kazakhstan (350.000), Errusia (100.000), Txina.

 

 

HISTORIA. Familia turtzikoko hizkuntza altaikoa, jatorriz Uzbekistangoa, chagatai ere deitua, XIII. m.an Asia zentralean erreinatu zuen Genghis Khanen seme bate izenetik hartua.

Uzbekeraren loraldia XV. eta XVI. m.etan garatu zen, kultura eta literaturan toki pribilegiatua eskuratuz. Baina bere historian zehar, behin islamdarturik, uzbekoek arabiera erabili zuten literatuz hinkuntza bezala. IX. eta X. m.etan persiera hartu zuten. XV. m.koak dira uzbekerazko lehen testu literarioak. Gaur hizkuntza maila guztietan erabiltzen da, liburuak publikatzeko eta gizarte hedabideetan. Sobiet Batasunetik bereiztean haren eragina asko arbuia dezakete.

 

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Bere familia genetikoko beste hizkuntzek ez bezala, uzbekerak harmonia bokalikoa galdu egin du aurreko eta atzeko bokalen arteko oposizioa galtzean, agian persieraren eraginez. B) 2 letraz idatzitako kontsonanteak (clusterra) oso errazak dira ikasteko.

Morfosintaxia. A) Ez du generoa bereizten, baina bai numeroa eta 5 kasuko deklinabidea du: genitiboa, akusatiboa, datiboa, lokatiboa eta ablatiboa. B) Turkieraren ohiko egiturak, ordea, mantendu egin ditu gramatikan, hala nola kasuak, adjektiboaren trataera eta izenordainen eta zenbakuntzaren sistema. C) Hiztegi klasikoan persieraren eragin oso handia. XX. m.an errusieraren eragina dauka. D) Hiru aldaera ditu: ipar-mendebaldekoa, kazakheraren hurbilekoa, hego-ekialdekoa, turkmeneraren antzekoa eta iparraldekoa, hiztun gehien duena eta uighurreraren hurbilekoa. E) Hona hemen uzbekeraz lehenengo 10 zenbakiak: nol (0), bir (1), ikki (2), uch (3), tört (4), besh (5), olti (6), etti (7), sakkiz (8), töqqiz (9), ön (10).

 

Idazkera. 1940az gero alfabeto zirilikoaren aldaera anpliatu bat erabiltzen du. Ordura arte arabiar idazkera erabili zen. Sobietar Batasuna desagerturik, latindar alfabetoa hartu zuen hizkuntzaren beharretarako zeinu berri batzuk egokitu ondoren.

 

 

HISTORIA. Lengua altaica de la familia túrcica propia de Uzbekistán. También llamada chagatai, del nombre de uno de los hijos del Genghis Khan que reinó en Asia central en el s. XIII.

La época dorada del uzbeco se desarrolla durante los ss. XV y XVI, época cultural y literaria que eleva la lengua a un lugar de privilegio. Pero durante su historia, y una vez islamizados, los uzbecos utilizaron el árabe como lengua literaria. En los ss. IX y X cambiaron al persa. Del s. XV datan los primeros textos literarios en uzbeco. Hoy se utiliza en todos los niveles  de educación, en la publicación de libros y en los medios de comunicación social. La independencia de la Unión Soviética podría producir un fuerte rechazo a la influencia de aquella.

 

LENGUA.Principales características.

Fonética. A) A diferencia de las demás lenguas de su familia genética, el uzbeco ha perdido la armonía vocálica al perder la oposición entre vocales anteriores y posteriores, tal vez por influencia del persa. B) Las consonantes escritas con 2 letras (cluster) son muy fáciles de aprender.

 

Morfosintaxis. A) No distingue el género, aunque sí el número y un sistema de declinación con 5 casos: genitivo, acusativo, dativo, locativo y ablativo. B) Las estructuras habituales del turco se conservan, sin embargo, en muchos otros aspectos de su gramática, como los usos de la declinación, el tratamiento del adjetivo y el sistema de pronombres y de numeración. C) En su vocabulario clásico está fuertemente influenciada por el persa. En el s. XX la influencia procede del ruso. D Tres variedades se dan en la lengua: la noroccidental, cercana al cazajo, la sudoriental, más parecida al turcomano y la septentrional, mayoritaria en hablantes y próxima al uiguro. E) Los 10 primeros números en uzbeco son:  nol (0), bir (1), ikki (2), uch (3), tört (4), besh (5), olti (6), etti (7), sakkiz (8), töqqiz (9), ön (10).

Escritura. Se escribe desde 1940 en una versión ampliada del alfabeto cirílico. Hasta entonces se había utilizado la escritura árabe. Tras la caída de la Unión Soviética se incorporó un alfabeto latino completamentado con algunos signos para adaptarlo a los usos de la lengua.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

CENTRAL ASIA PHRASEBOOKS, languages of the silk road, uyghur, uzbek, kyrgyz, kazhak, pashto, tajik, tashkorghani, turkmen, burushaski, khowar, mandarin, mongolian, shina, wakhi, Lonely Planet, author: Justin Jon Rudelson, 1st edition, 14x9, 239 or., Victoria (Australia), 1998.

 

UZBEKIAR ALFABETOA

UZBEK ALPHABET

 

Arabiar alfabetoa / Arabic alphabet for Uzbek (ئۇزبېك الفباسى)

 

 

Alfabeto zirilikoa / Cyrillic alphabet for Uzbek (ўзбек алифбоси)

 

 

Latindar alfabetoa (o’zbek alifbosi) - 1995eko bertsioa

Latin alphabet for Uzbek (o’zbek alifbosi) - 1995 version

 

 

 

Testu-lagina uzbekeraz. Arabiar alfabetoa.

Uzbek sample text. Arabic alphabet.

 

 

Alfabeto zirilikoa / Cyrillic alphabet

 

Барча одамлар эрҝин, қадр-қиммат ва ҳуқуқларда танг бўлиб туғиладилар. Улар ақл ва виждон соҳибидирлар ва бир-бирларига биродарларча муомала қилишлари зарур.

 

Latindar alfabetoa / Latin alphabet

 

Barcha odamlar erkin, qadr-qimmat va huquqlarda tang bo'lib tug'iladilar. Ular aql va vijdon sohibidirlar va bir-birlariga birodarlarcha muomala qilishlari zarur.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskbideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)