a-saila Uygurera | Gramateka

Uygurera

UYGHUR, UIGURO, UYGHUR

 

Language family: Altaic, Turkic, Eastern.

Lenguage codes:

ISO 639-1   ug

ISO 639-2   uig

ISO 639-3   uig

Glottolog: uygh1240.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: Уйғур /ئۇيغۇر, txineraz 维吾尔语 [Wéiwú'ěryǔ]):

central uyghur dial uighur [UIG].

novouygur alt uyghur [UIG].

uighor alt uyghur [UIG].

uighuir alt uyghur [UIG].

uighur alt uyghur [UIG].

uighur alt uyghur [UIG].

uiguir alt uyghur [UIG].

uigur alt uyghur [UIG].

uyghur [UIG] hizk. Txina; baita Afganistan, AEB, Alemania, Australia, India, Indonesia, Kazakhstan, Kirgistan, Mongolia, Pakistan, Saudi Arabia, Taiwan, Tajikistan, Turkia (Asia), Uzbekistan ere.

uyghuri alt uighur [UIG].

uygur alt uyghur [UIG].

weiwuer alt uyghur [UIG].

wiga alt uyghur [UIG].

wighor alt uyghur [UIG].

AFGANISTAN

 

uyghur (uighur, uyghuri, wighor, uiguir) [UIG] 3.000 hiztun. Herri gutxitan mintzatua Badakshan eta Abi-i-Barik-en. Agian baita Iran eta Taiwanen ere. Altaic, Turkic, Eastern. Dialektoak: kashgar-yarkand (yarkandy), taranchi. Ikus sarrera nagusia Txinan.

 

KAZAKHSTAN

 

uyghur (uighur, uiguir, uygur, novouygur) [UIG] 300.000 hiztun (1993), % 86k ama hizkuntza du. Taranchi dialektoa Kazakhstanen, kashgar-yarkanda Uzbekistanen. Altaic, Turkic, Eastern. Dialektoak: taranchi (kulja), kashgar-yarkand. Dialekto ezberdintasun nabarmenak Kazakhstan, Txina eta Uzbekistanen artean. Idazkera zirilikoa. Ikus sarrera nagusia Txinan.

 

MONGOLIA

 

uyghur (uygur, uighur, uigur, uighuir, uiguir) [UIG] 1.000 hiztun (1982an ustez). Hövsgöl Aimag, ipar Mongolia. Altaic, Turkic, Eastern. Mongolian halheraz alfabetazioa eta uyghurrak normalean halh kulturak dauzka asimilatuak. Ikus sarrera nagusia Txinan.

 

TURKIA (Asia)

 

uyghur (uighur, uygur, uigur) [UIG] 500 edo gehiago hiztun lehen hizkuntza dutenak (1981). Kayseri hiria, eta jakin gabeko kopurua Istanbulen. Agian Iranen. Altaic, Turkic, eastern. Idazkera latindarra. Ikus sarrera nagusia Txinan.

 

TXINA

 

uyghur (uighur, uygur, uigur, uighuir, uiguir, weiwuer, wiga) [UIG] 7.214.431 hiztun (1990eko errolda), barne eginik 4.700.000 central uyghur, 150.000 hotan, 25.000 lop. Herrialde guztietako populazio osoa 7.595.512 edo gehiago. Xinjiang Eskualde Autonomoan zehar. Halaber mintzatua Afganistan, AEB, Alemania, Australia, India, Indonesia, Kazakhstan, Kirgistan, Mongolia, Pakistan, Saudi Arabia, Taiwuan, Tajikistan, Turkia (Asia), Uzbekistanen ere. Altaic, Turkic, Eastern. Dialektoak: central uyghur, hotan (hetian), lop (luobu). Akto türkmenak mintzatzen du uyghur dialekto bat oso gutxi erabiliak diren 500 hitz diferenterekin; itxura eta ohitura ezberdinak dituzte. Berek diotenez Samarkandan dute jatorria eta gobernuak kirgizak bezala dauzka zerrendatuak. 2.000 daude bi hiritan, Kösarap eta Oytak-en  Akto Konderrian. Kashgar hegoaldea, Xinjiang. Dolana da Xinjiangen Taklimakan basamortuaren ertzetan mintzatzen den dialektoa. Txinatar hizkuntzalariek 3 dialekto aitortzen dituzte. Beste batzuek hurrengo dialektoak aipatzen dituzte: kashgar-yarkand (kashi-shache), yengi hissar  (yengisar), khotan-kerya (hotan-yutian), charchan (quarqan, qiemo), aksu (aqsu), qarasharh (karaxahar), kucha (kuqa), turfan (turpan), kumul (hami), ili (kulja, yining, taranchi), urumqi (urumchi), lopnor (lopnur), dolan, akto türkmen. Txinako 5 nazionalitate ofizial garrantzitsuenetako bat. Iparraldekoak dira txinatar kultura modernoak gehien eragin dienak. SOV, postposizioak, genitiboak, adjektiboak, numeralak, erlatiboak substantibo nuklearraren aurrean; galdera hitzak hasieran; aurrizki gutxi; 3 atzizki izenetan; 6 atzizki aditzetan; hitzen ordenak bereizten ditu subjektuak eta zeharkako objektuak; gaia eta komentarioa; 8 izen-kasu atzizkien bidez emanak; aditz atzizkiek markatzen dituzte pertsonaren subjektua, numeroa, 2. pertsonak markatzen ditu plurala eta 3 errespetu maila; pasiboa, bihurkaria, elkarkaria eta kausatiboa; konparatiboak; CV, CVC, CVCC; ez-tonala. Txinan latindar idazkera; 1987an arabiar idazkera berria sartu zen; idazkera zirilikoa erabili izan da. Irrati programak.

 

Hizkuntza / lengua: uygurera / uyghur / uiguro / uyghur.

Hiztunak / hablantes (2002): 8.130.000 (Rafael del Moral).

Herrialdea / país: Txina (7.960.000, Xinjian probintzian), Kazajstan (170.000). 

 

 

HISTORIA.  Familia turtzikoko hizkuntza altaikoa, Xinjiang txinatar probintziakoa jatorriz. Uygurera zaharra izan zen turkiar herriaren administrazio, kultura eta literaturaren hizkuntza, zeina bizi izan baitzen Asia zentralean, Mongoliaren mendebaldean, VIII. m.tik XIV. m.ra arte. Garai hartan hizkuntzarik garrantzitsuena zen Asia zentralean, gaur Xinjiang bezala ezagutzen den lurraldean. Hiztun gehienak musulmanak dira XI. m.az gero, baina budistak eta kristau nerstoriarrak ere izan ziren. 1755etik hona Txinari dagokio bere domeinua.

Hizkuntza literarioa Urumchi hiriko aldaeran dago oinarritua.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. Uzbekeraz bezala, harmonia bokalikoa atrofiatua dauka.

Morfosintaxia. A) Plurala, deklinabidea eta atzizki posesiboak turkierarenak ditu. B) Izenordainen eta zenbakien formak ere turkierarenak ditu harmonia bikalikoan oinarritutako egokitze batzuekin, turkierak bai baitu harmonia bokalikoa. C) Aditzen egitura morfologikoan ere turkiera imitatzen du. D) Hiztegiak txinera eta errusieraren eragina du; errusieratik jasotzen du gaur lexiko zientifikoa. Tradizionalki persiera ere eraginkor gertatu zitzaion. E) Gutxienez hiru aldaera baditu. F) Hona hemen uygureraz lehenengo 10 zenbakiak: nöl (0), bir (1), ikki (2), üch (3), töt (4), bäsh (5), altä (6), yättä (7), säkkiz (8), toqquz (9), on (10).

Idazkera. Uygurera zaharraren idazkera VII. m.tik aurrera erabili zen, eredu sogdiarrean oinarrituta, hau aldi berean aramear idazkeran oinarritua izanik. Zeta bideari jarraituz transmititu zen Asia zentralera. Mongoliarrek kopiatu egin zuten. Sogdieraz ez bezala, uygureraz goitik behera idazten da, txineraz bezala, eta ez eskuin-ezker. XIII. m.az gero arabiar idazkera sartu zen, baina idazkera bertikal zaharrak iraun egin zuen lurraldearen ekialdean. Gaur arabiar alfabetoa erabiltzen du zeinu berezi batzuekin,  bereziki bere sistema bokalikoa notatzeko. XX. m.aren erdialdean, txinatar agintariek nolabaiteko latindar alfabeto bat sartu zuten, nahiz eta gutxi, irakaskuntzan eta hedabideetan erabiltzen dena, mendebaldearen erara egokituz.

 

 

 

Kazakhstan, Kirgizistan eta Uzbekistango uygureradunek, errusiar kulturari atxikiak, alfabeto zirilikoa erabiltzen dute.

 

HISTORIA. Lengua altaica de la familia túrcica, propia de la provincia china de Xinjiang. El uiguro antiguo fue la lengua de la administración, de la cultura  y de la literatura del pueblo turco que vivió en el centro de Asia, al oeste de Mongolia, desde el s. VIII hasta el XIV. Por entonces era la lengua más importante de la región centroasiática conocida hoy como Xinjiang. La mayoría de sus hablantes son, desde el s. XI, de confesión musulmana, pero también fueron budistas y cristianos nerstorianos. Desde 1755 su dominio pertenece a China.

La lengua literaria  está basada en la variedad de la ciudad de Urumchi.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. Al igual que en uzbeco, la armonía vocálica está atrofiada.

Morfosintaxis. A) La formación del plural, la declinación y los afijos posesivos son los del turco. B) Las formas de los pronombres y los números también son los del turco con algunos ajustes basados en la armonía vocálica que el turco sí usa. C) La estructura morfológica de los verbos también imita la turca. D) El vocabulario está influido por el chino y por el ruso; de este último toma el léxico científico moderno. Tradicionalmente el persa fue también lengua influyente. E) Está fragmentado al menos en 3 variedades. F) Los 10 primeros números  en uiguro son: nöl (0), bir (1), ikki (2), üch (3), töt (4), bäsh (5), altä (6), yättä (7), säkkiz (8), toqquz (9), on (10).

Escritura. La escritura del uiguro antiguo se utilizó desde el s. VII en adelante, basada en el modelo sogdiano, que a su vez se había inspirado en la escritura del arameo. Su transmisión hacia Asia central siguió la ruta comercial de la seda. Los mongoles la copiaron. A diferencia del sogdiano, la escritura del uiguro se desplaza de arriba hacia abajo, como el chino, y no de derecha a izquierda. A partir del s. XIII se introduce la escritura árabe, mientras la antigua escritura vertical continúa siendo usada  al este del territorio. Hoy usa el alfabeto árabe con algunos signos propios, en particular para anotar su sistema vocálico. Hacia la mitad del s. XX, las autoridades chinas introdujeron un alfabeto de tipo latino que, aunque poco empleado, se utiliza en los sistemas  de enseñanza y en las publicaciones, más ajustados a los usos occidentales.

Los hablantes de uiguro de Kazajstán, Kirgizistán y Uzbekistán, apegados a la cultura rusa, escriben su lengua con el alfabeto cirílico.

 

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

CENTRAL ASIA PHRASEBOOKS, languages of the silk road, uyghur, uzbek, kyrgyz, kazhak, pashto, tajik, tashkorghani, turkmen, burushaski, khowar, mandarin, mongolian, shina, wakhi, Lonely Planet, author: Justin Jon Rudelson, 1st edition, 14x9, 239 or., Victoria (Australia), 1998.

 

Bibliografia

 

GOSPEL OF LUKE IN THE UIGHUR LANGUAGE, Institute for Bible Translation, 18,5x12,5, 111 or., Stockholm, 1994.

 

UIGHUR ALFABETOA

UYGHUR ALPHABET

 

 

Uygurera zaharrean letrek forma ezberdinak dituzte hitzetan duten tokiaren arabera. Hasierako formak hitzaren hasieran, forma ertainak hitzen erdian eta azken formak hitzen amaieran.

 

 

Most of the Old Uyghur letters have different shapes depending on their position in a word. The initial shapes are used at the beginning of words, the medial shapes in the middle, and the final shapes at the ends of words.

 

 

 

 

Arabiar alfabetoa / Arabic alphabet for Uyghur (ئۇيغۇر ئېلىپبەسى)

 

 

Alfabeto zirilikoa / Cyrillic alphabet for Uyghur (уйғур елипбәси)

 

 

 

 

Latindar alfabetoak uygurerarentzat (uyghur élipbesi). Ez dauka latindar alfabeto ofizialik: bertsio hau, Yengi Yezik edo Yeŋi Yeziq (Idazkera Berria) 1969 eta 1987. urteen tartean erabili zen.

 

 

Latin alphabets for Uyghur (uyghur élipbesi). There is no standard or official Latin alphabet for Uyghur: this version, known as Yengi Yezik or Yeŋi Yeziq (New Writing) was used between 1969 and 1987.

 

 

 

 

Yézik latindar uygurera (ULY), Xinjiangen 2000ko azaroa eta 2001eko uztaila bitartean Urumchiko Unibertsitatean ospatutako 5 konferentzietan aplikatua. Uygurerarentzat latindar alfabeto batua eratzeko asmoz burutua.

 

 

This is the Uyghur Latin Yéziq (ULY), which was introduced between November 2000 and July 2001 at five conferences were held at Xinjiang University in Urumchi. It is intended to be a unified Latin script for Uyghur.

 

 

 

Testu-laginak uygureraz / Sample texts in Uyghur

Arabiar alfabetoa (Uyghur Ereb Yéziqi) / Arabic alphabet (Uyghur Ereb Yéziqi)

 

 

Alfabeto zirilikoa (Uyghur Siril Yéziqi) / Cyrillic alphabet (Uyghur Siril Yéziqi)

Һемме адем занидинла еркин, иззет-һөрмет ве һоқуқта бапбаравер болуп туғулған. Улар еқилге ве вийдан'ға иге һемде бир-бириге қэриндашлиқ мунасивитиге хас роһ билен билен муамил қилиши кэрек.

 

Latindar alfabetoa (Uyghur Yengi Yezik) / Latin alphabet (Uyghur Yengi Yezik)

H̡əmmə adəm zatidinla ərkin, izzət-h̡ɵrmət wə hok̡uk̡ta babbarawər bolup tuƣulƣan. Ular ək̡ilƣə wə wijdanƣa igə h̡əmdə bir-birigə k̡erindaxlik̡ munasiwitigə hax roh bilən mu’amilə k̡ilixi kerək.

 

Latindar alfabetoa (Uyghur Latin Yéziq) / Latin alphabet (Uyghur Latin Yéziq)

Hemme adem zatidinla erkin, izzet-hörmet we hoquqta babbarawer bolup tughulghan. Ular eqilghe we wijdan'gha ige hemde bir-birige qérindashliq munasiwitige xas roh bilen muamile qilishi kérek.

 

Letraldaera / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskbideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)

 

 

Testu-lagina uygureraz (arabiar alfabetoa)

Sample text in Uyghur (Arabic alphabet)

 

 

Letraldaera /Transliteration

 

Hey, péqir uyghur, oyghan, uyqung yéter,
Sende mal yoq, emdi ketse jan kéter.
Bu ölümdin özengni qutqazmisang,
Ah, séning haling xeter, haling xeter.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Aizu! Gaixoa uighur! Esna zaitez, aski lo egina zaude,        Ez daukazu ezer, zure bizitza  duzu benetan balio zaizuna.         Ez baduzu heriotza                 zeuk gainditzen

A! galdua zara,

A! galdua zara.

 

 

 

 

Hey, poor Uyghur, wake up, you have slept long enough,
You have nothing, what is now at stake is your very life.
If you don't rescue yourself from this death,
Ah, your end will be looming, your end will be looming.
Part of ئويغان! / Oyghan! (Wake up), a poem by Abduxaliq Uyghur