a-saila Ukrainera | Gramateka

Ukrainera

UKRAINIAN, UCRANIANO, UKRAINIEN/RUTHÈNE

 

Language family: Indo-European, Slavic, East.

Language codes:

        ISO  639-1   uk

        ISO  639-2   ukr

        ISO  639-3   ukr

Linguasphere:  53-AAA-ed < 53-AAA-e

                            (varieties: 53-AAA-eda to

                            53-AAA-edq).                          

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: українська мова ukrayins'ka mova):

ukrainian [UKR] hizk. Ukraina; baita AEB, Argentina, Armenia, Azerbaijan, Belarus, Brasil, Errumania, Errusia (Asia), Eslovakia, Estonia, Georgia, Hungaria, Kanada, Kazakhstan, Kirgizistan, Letonia, Lituania, Moldavia, Paraguai, Polonia, Tajikistan, Turkmenistan, Uzbekistan eta Jugoslavia ere.

 

ESLOVAKIA

 

ukrainian [UKR] 100.000 hiztun. Indo-European, Slavic, East. Ikus sarrera nagusia Ukrainian.

 

POLONIA

 

ukrainian [UKR] 1.500.000 hiztun. Indo-European, Slavic, East. Poloniako hiztun talde gutxiengo hedatuena. Ikus sarrera nagusia Ukrainan.

 

UKRAINA

 

ukrainian [UKR] 31.058.000 hiztun (1993), talde etnikoaren 37.419.000 pertsonetatik % 83 (1993, Johnstone). Populazioaren % 75 ukrainiar etniakoa da. Herrialde guztietako populazio osoa 47.000.000 (1999, WA). Mendebalde Ukraina, inguruko errepublikak. Halaber mintzatua beste 25 herrialdetan, barne eginik AEB, Argentina, Armenia, Azerbaijan, Belarus, Brasil, Errumania, Errusia (Asia), Eslovakia, Estonia, Georgia, Hungaria, Kanada, Kazakhstan, Kirgizistan, Letonia, Lituania, Moldavia, Paraguai, Polonia, Tajikistan, Turkmenistan, Uzbekistan eta Jugoslavia ere. Indo-European, Slavic, East. Dialektoak: northwest ukrainian, southwest ukrainian, east ukrainian. Dialektoen ezberdintasunak txikiak dira. Hizkuntza ofiziala, gramatika, idazkera zirilikoa.

 

Hizkuntza / lengua: ukrainera / ukrainian / ucraniano / ukrainien.

Hiztunak / hablantes (2011): 37,500.000 Ukrainako natiboak. 6.700.000 beste herrialdeetan (Wikipedia).

Herrialdea / país: Ukraina (32.260.000), Errusia (1.860.000), Kazajstan (760.000), Kirgizistan (80.000), Uzbekistan (90.000), Turkmenistan (25.000), Estonia (40.000), Letonia (70.000), Lituania (40.000), Polonia (230.000), Bielorrusia (130.000), Moldavia (370.000) eta Errumania (62.000). Kanada (175.000), AEB (110.000) (Rafael del Moral, 2002). 

 

 

HISTORIA. Eslaviar familiako ekialdeko adarreko indoeuropar hizkuntza, berez Ukrainakoa. Errusiera eta bielorrusiera ere familia berekoak dira. Izena ukraina (mugaldeko zona) hitzetik datorkio.

Tribu uraliko, altaiko eta hungariarrek Ukraina lurraldea okupatu zuten V. eta VIII. m.etan zehar. 998ko urtean, Kieven, Vladimirrek bere herria kristautu zuen. 1300 arte Mosku ez zen Inperioko hiriburu bihurtu. XIX. m.ko azken 30 urteetan ukraineraz idaztea debekatua egon zen Errusiaren zonaldean. Pedro Haundiak (1720) debekatu egin zuen ukraineraz publikatzea, liburu erlijioso zentsuratuak izan ezik. Shevtchenkoren obrarekin ukrainerak behin betiko hizkuntza literarioaren kategoria lortu zuen. Garai bertsuan, P. Kulishek ortografia eraberritu zuen.

 

 

 

 

HIZKUNTZA.  Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Errusierak bezalaxe, bokal sendoak eta ahulak bereizten ditu. B) Azentua hitzaren edozein silabak har dezake eta ez du beti kointziditzen errusieraren formekin. C) Ukrainar hiztegiko funtsezko partea errusiera ezagutzen duenak uler dezake, baina baditu ez errusierak ez bieloerrusierak ez dituzten fonema bokalikoak eta kontsonantikoak.

MorfosintaxiaA) Hiru genero ditu (maskulinoa, femeninoa eta neutroa); 2 numero (singularra eta plurala) eta 6 kasu (nominatiboa, akusatiboa, genitiboa, lokatiboa, datiboa eta instrumentala) 2 deklinabidetan doituak, bata sendoa eta ahula bestea. B) Akusatiboaren formak erreferentea biziduna edo bizigabea izatearen menpean daude. Halaber deklinatzen dira adjektiboak, izenordainak eta baita zenbakiak ere. C) Aditzek errusiar jokaeraren eskema dute, non garrantzi handia duen  forma perfektiboak eta inperfektiboak 2 jokaeraren bidez bereizteak.D) Perpausaren ohiko ordena Subjektua + Aditza + Osagarriak da. E) Errusiarekiko bere ezaugarri nagusiak g-ren ahoskera igurzkaria eta ie eta o i silaba trabatu bilakatzea dira. F) Hona hemen ukraineraz lehenengo 10 zenbakiak: odin (1), dva (2), tri (3), chotiri (4), pyat’ (5), shist’ (6), sim (7), visim (8), devyat’ (9), desyat’ (10).

 

Idazkera. Alfabeto zirilikoa.

 

 

HISTORIA. Lengua indoeuropea de la rama oriental  de la familia eslava  de la que también forman parte el ruso y el bielorruso, propia de Ucrania. El nombre deriva de ukraina, que significa zona fronteriza.

Las tribus urálicas, altaicas y húngaras ocuparon el territorio de Ucrania a lo largo de los ss. V a VIII. En el año 998, en Kiev, Vladimir convierte su pueblo al cristianismo. Hasta el año 1300 Moscú no se convierte en la capital del Imperio. Durante los últimos 30 años  del s. XIX el uso del ucraniano escrito estuvo prohibido en la zona del dominio lingüístico que coincide con Rusia. Pedro el Grande (1720) prohibió la publicación de obras en ucraniano, excepto los libros religiosos sometidos a censura. Con la obra de Shevtchenko, el ucraniano adquirió definitivamente la categoría de lengua literaria. Por la misma época, P. Kulish reformó la ortografía.

 

LENGUA. Características principales.

Fonética. A) Distingue, como el ruso, entre vocales fuertes y débiles. B) El acento puede recaer en cualquier sílaba de la palabra y no siempre coincide con las formas del ruso. C) La parte esencial del vocabulario ucraniano es reconocible por quienes conocen el ruso, aunque posee varios fonemas vocálicos y consonánticos que no existen ni en ruso ni en bielorruso.

Morfosintaxis. A) Las palabras flexionan en 3 géneros (masculino, femenino y neutro); 2 números (singular y plural) y 6 casos (nominativo, acusativo, genitivo, locativo, dativo e instrumental) ajustados a 2 declinaciones, la fuerte y la débil. B) Las formas del acusativo dependen de si el referente es animado o inanimado. También se declinan los adjetivos, los pronombres e incluso los números cardinales. C) Los verbos utilizan el esquema de conjugación ruso, en el que tanta importancia recibe la distinción entre formas perfectivas e imperfectivas, mediante el uso de 2 conjugaciones. D) El orden habitual de la oración es Sujeto + Verbo + Complementos. E) Sus particularidades más notables respecto al ruso son la pronunciación fricativa de la g y el cambio de la ie y de o en i en sílaba trabada. F) Los 10 primeros números en ucraniano son: odin (1), dva (2), tri (3), chotiri (4), pyat’ (5), shist’ (6), sim (7), visim (8), devyat’ (9), desyat’ (10).

Escritura. Alfabeto cirílico.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

ГРАМАТНКА УКРАΪНСЬКОΪ МОВИ [Ukrainar  hizkuntzaren gramatika],  Г.π.КулЬКОВа, 112 or., Киib,1998.

УКРаИНСКИЙ  ЯЗБІК [Ukrainar hizkuntza hasberrientzat],  Э.ТЕРЛАК eta О. СЕРБЕНСЬкА,  264 or.,  Льві, 2000.

ESPAÑOL PARA UCRANIANOS, ІСНАНСЬКА МОВА  ДЛЯ  УКРАїНЦІВ, Centro de Lingüística Aplicada Atenea, Rafael Guzmán Tirado eta Galyna Verba, 17x12, 284 or., Madrid, 2006.

 

HIZTEGIAK, LEXIKOAK

 

UCRAINIAN-ENGLISH / ENGLISH-UKRAINIAN, Ukrainian practical dictionary, seventh printing, revised edition with menu terms, Leonid Hrabovsky, 17,5x11, 448 or., New York, 1994.

 

 

UKRAINAR ALFABETOA

UKRAINIAN ALPHABET

 

 

Ukrainar hizkuntzak izkiriatzeko idazkera zirilikoa erabiltzen du eta 33 letrako  alfabetoa dauka:

 

 

In its written form the Ukrainian language uses the Cyrillic script and has an alphabet consisting of 33 letters:

 

 

А

Б

В

Г

Ґ

Д

Е

Є

Ж

З

И

І

Ї

Й

К

Л

М

Н

О

П

Р

С

Т

У

Ф

Х

Ц

Ч

Ш

Щ

Ь

Ю

Я

 

 

 

 

Badira hiru letra, Ґ, Є eta Ї, ukraineraz bakarrik erabiliak. Sobietar agindupean, Ґ letra ofizialki alfabetotik eskluditua izan zen, sobietar agintariek ukrainera errusierari areago atxiki nahirik. Hala ere, berriro hartua izan da ohiko ukrainera estandarrean.

 

Ukrainan 3 izen daude alfabetoa izendatzeko:

АЛФАВІТ (ahoskatu ALFAVIT), gure alfabetoaren baliokidea da eta alfabeto grekoaren lehen bi letrak adierazten ditu (alfa, beta).

АБЕТКА (ahoskatu ABETKA), eta ukrainar alfabeto modernoaren lehen bi letrak adierazten ditu.

 

АЗБУКА (ahoskatu AZBUKA), eta Eliza Zaharraren eslavoniar alfabetoko lehen bi letrak adierazten ditu (az, buky). Izen hau ez da jada hizkuntza estandarrean erabiltzen.

 

 

Three of the letters, Ґ, Є and Ї, are unique to Ukrainian.

Under Soviet rule, the letter Ґ was officially excluded from the alphabet, as part of an attempt by the Soviet authorities to bring Ukrainian closer to Russian. It has, however, been reintroduced into current standard Ukrainian.

There are three different names for the alphabet in Ukrainian:

АЛФАВІТ (pronounced ALFAVIT), which is the equivalent of the English “alphabet”, and reflects the first two letters of the Greek alphabet (alpha, beta)

АБЕТКА (pronounced ABETKA), reflecting the first two letters of the modern Ukrainian alphabet

АЗБУКА (pronounced AZBUKA), reflecting the first two letters of the Old Church Slavonic alphabet (az, buky). This name is no longer in use in the standard language.

 

 

 

XIII-XVIII. mendeetan, egin ziren saioak alfabetoa marram egokitzeko ukrainar hizkuntzaren fonetika eta gramatikarekin. 1708-1710eko errusiar ortografiaren erreformak eragin garrantzizkoagoa izan zuen ukrainar ortografiaren bilakaera eta hobekuntzan

 

 

In the 13th-18th centuries, there were attempts to bring the alphabet in line with the phonetics and grammar of the Ukrainian language. A reform of the Russian spelling of 1708-1710 had a major impact on the development and improvement of the Ukrainian spelling.

 

 

Letters ("omega"),("psi"),("ksi"),("zelo"),
("izhytsia",("yus velyky") and("yus maly") were eliminated from the alphabet as unnecessary. The letter "e" was introduced instead of; the letter "я" was legitimized instead of, etc. Also, a printed script was simplified and was called a "civil script".

 

 

Letraberriak sartu ziren ukrainar alfabetoan: "ґ " (XVII. m.an), "і", "є", eta "ї" (XIX. m.an). Halaber agertzen dira ukrainar alfabeto modernoan. Sovietar garaian, "ґ " letra eliminatu egin zen, baina berriro sart zen 1993an.

 

Bere historian zehar, ukrainar hizkuntza debekatu egin zuten hainbat aldiz Errusiak eta Poloniak dekretu publiko eta sekretuen bidez. Hala ere bizirik iraun du.

 

 

New letters were introduced into the Ukrainian alphabet: "ґ " (17th century), "і", "є", and "ї" (19th century). They exist in the modern Ukrainian alphabet too. In Soviet times, the letter "ґ " was eliminated from the alphabet, but it was reintroduced in 1993.

During its history, the Ukrainian language was banned by public and secret decrees of Russian and Polish authorities many times. However, it has survived.

 


Letra-izenak eta ahoskera / Letter names and pronunciation

 

Ukrainiar alfabetoaren letrak eta ikurrak

Letters and symbols of the Ukrainian alphabet

Upright

Italic

Translit.

Name

Pronunciation

Notes

А а

А а

a

а /ɑ/

/ɑ/

 

Б б

Б б

b

бе /bɛ/

/b/

 

В в

В в

v

ве /wɛ/

/w/a

 

Г г

Г г

h

ге /ɦɛ/

/ɦ/

 

Ґ ґ

Ґ ґ

g

ґе /ɡɛ/

/ɡ/

 

Д д

Д д

d

де /dɛ/

/d/, /dʲ/

 

Е е

Е е

e

е /ɛ/

/ɛ/

 

Є є

Є є

ye

є /jɛ/

/jɛ/ or /ʲɛ/

 

Ж ж

Ж ж

zh

же /ʒɛ/

/ʒ/

 

З з

З з

z

зе /zɛ/

/z/, /zʲ/

 

И и

И и

y

и /ɪ/

/ɪ/

 

І і

І і

i

і /i/

/i/, /ʲi/

 

Ї ї

Ї ї

yi

ї /ji/

/ji/

 

Й й

Й й

j

йот /jɔt/, й /ɪj/

/j/

 

К к

К к

k

ка /kɑ/

/k/

 

Л л

Л л

l

ел /ɛl/

/l/, /lʲ/

 

М м

М м

m

ем /ɛm/

/m/

 

Н н

Н н

n

ен /ɛn/

/n/, /nʲ/

 

О о

О о

o

о /ɔ/

/ɔ/

 

П п

П п

p

пе /pɛ/

/p/

 

Р р

Р р

r

ер /ɛr/

/r/, /rʲ/

 

С с

С с

s

ес /ɛs/

/s/, /sʲ/

 

Т т

Т т

t

те /tɛ/

/t/, /tʲ/

 

У у

У у

u

у /u/

/u/

 

Ф ф

Ф ф

f

еф /ɛf/

/f/

 

Х х

Х х

kh

ха /xɑ/

/x/

 

Ц ц

Ц ц

ts

це /t͡sɛ/

/t͡s/, /t͡sʲ/

 

Ч ч

Ч ч

ch

че /t͡ʃɛ/

/t͡ʃ/

 

Ш ш

Ш ш

sh

ша /ʃɑ/

/ʃ/

 

Щ щ

Щ щ

shch

ща /ʃt͡ʃɑ/

/ʃt͡ʃ/

 

Ь ь

Ь ь

м’який знак /mjɑˈkɪj ˈznɑk/

/◌ʲ/

soft sign

Ю ю

Ю ю

yu

ю /ju/

/ju/ or /ʲu/

 

Я я

Я я

ya

я /jɑ/

/jɑ/ or /ʲɑ/

 

 

 

апостроф /ɑˈpɔstrɔf/

[j]

apostrophe

 

Ukrainar alfabetoa / Ukrainian alphabet (українська абетка)

 

 

Testu-lagina ukraineraz / Sample text in Ukrainian

 

Всі люди народжуються вільними і рівними у своїй гідності та правах. Вони наділені розумом і совістю і повинні діяти у відношенні один до одного в дусі братерства.

 

Letraldaera / Transliteration

Vsi ljudy narodžujut'sja vil'nymy i rivnymy u svojij hidnosti ta pravax. Vony nadileni rozumom i sovistju i povynni dijaty u vidnošenni odyn do odnoho v dusi braterstva.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)