a-saila Turkmenera | Gramateka

Turkmenera

TURKMEN, TURKMENO, TURKMÈNE

 

Language family: Altaic, Turkic, Southern, Turkmenian.

Language codes:

        ISO  639-1    tk

        ISO  639-2    tuk

        ISO  639-3    tuk

Glottolog: turk1304.

Linguasphere: part of 44-AAB-a.

 

Beste izen batzuk (Türkmençe, Türkmen dili, Түркменче, Түркмен дили, تورکمن ﺗﻴﻠی ,تورکمنچه):

torkomani alt turkmen [TCK].

turkman alt turkmen [TCK].

trukhmen alt turkmen [TCK].

trukhmeny alt turkmen [TCK].

trukmen alt turkmen [TCK].

trukmen dial turkmen [TCK].

turkmani alt turkmen [TCK].

turkmanian alt turkmen [TCK].

turkmen [TCK] hizk, Turkmenistan; baita Afganistan, Alemania, AEB, Iran, Irak, Kazakstan, Kirgizistan, Pakistan, Errusia (Asia), Tajikistan, Turkia (Asia) eta Uzbekistan ere.

turkmenler alt turkmen [TCK].

turkoman alt turkmen [TCK].

turkomani alt turkmen [TCK].

turkomans alt turkmen [TCK].

 

AFGANISTAN

 

turkmen (turkoman, trukmen, turkman) [TCK] 500.000 hiztun (1995). Turkmenistanen mugan zehar, bereziki Fariab eta Badghis probintzien mugetan. Batzuk Andkhoi eta Herat hirietan. Altaic, Turkic, Southern, Turkmenian. Dialektoak: salor, teke (tekke, chagatai, jagatai), ersari, sariq, yomut. Dialekto diferentzia markatuak. Seguruenez ersari dialektoa nagusi Afganistanen. Helebitasuna pashtoerarekin. Errefuxiatuen talde bat Kabulen. Sirian ‘turkmeniar’ deitu herritarrak azerbaijaneraren hiztunak dira. Arabiar idazkera. Pertsona eskolatuenak gai dira zirilikoz irakurtzeko. Egunkariak. Ikus sarrera nagusia  Turkmenistanen.

 

IRAN

 

  turmen (torkomani) [TCK] 2.000.000 hiztun (1997), edo herriaren % 3,17 (1997). Ipar-ekialdea, batez ere Mazandaran Probintzia, Turkmenistanen mugan zehar; garrantzizko zentroak dira Gonbad-e Kavus eta Pahlavi Dezh. Altaic, Turkic, Southern, Turkmenian. Dialektoak: anauli, khasarli, nerezim, nokhurli (nohur), chavdur, esari (esary), goklen (goklan), salyr, saryq, teke (tekke), yomud (yomut), trukmen. Elebitasuna farsierarekin. Iranen ez da hizkuntza literarioa. Asko erdi-nomadak dira. Talde etnikoak: yomut, goklan. Hauek irakur dezakete arabiar idazkera. Irrati programak. Ikus sarrera nagusia Turkmenistanen.

 

TURKIA (Asia)

 

turkmen (trukhmen) [TCK] 925 hiztun (1982). Tokat Probintzia. Altaic, Turkic, Southern, Turkmenian. Afganistandik errefuxiatuak, gaur turkiar hiritarrak. Ikus sarrera nagusia Turkmenistanen.

 

TURKMENISTAN

 

turkmen (turkomans, turkmenler, turkmanian, turkhmen, turkhmeny, turkmani) [TCK] 3.430.000 hiztun (1995), 3.465.000ko talde etnikoko % 99. Herrialde guztietako populazio osoa 6.400.000. Halaber mintzatua Afganistan, Alemania, AEB, Iran, Irak, Kazakstan, Kirgizistan, Pakistan, Errusia (Asia), Tajikistan, Turkia (Asia) eta Uzbekistanen ere. Altaic, Turkic, Southern, Turkmenian. Dialektoak: nokhurli, anauli, khasarli, nerezim, yomud, teke (tekke), goklen, salyr, saryq, esari, cawdur. Dialekto batzuk tekeratik bereizi egiten dira. % 50ek errusiera ondo jakitea aldarrikatzen dute. Sirian ustezko ‘turkmeniarrek’, eta agian baita Irak eta Jordanian ere, gaur turkmeneraren forma zahar bat mintzatzen dute; Tibeten ustezko ‘turkmeniarrek’ agian turkiar hizkuntza diferente bat mintzatzen dute. Hizkuntza nazionala, hiztegia, gramatika, idazkera zirilikoa, irrati programak.

 

Hizkuntza / lengua: turkmenera / turkmen / turkmeno / turkmène

Hiztunak / hablantes (2011): 4.000.000 (Wikipedia).

Herrialdea / país: Turkmenistan, Iran, Afganistan.

 

 

HISTORIA. Turkmenera gehienbat Turkmenistanen mintzatzen dute 2.700.000 bizilagunek. Herrialde honen lurraldea % 90ean basamortua da. Iparraldean Iran eta Afganistan ditu mugakide,  Kaspiar Itsasoa sartaldean eta Uzbekistan sortaldean. Turkmeneraren antzeko hizkuntzak dira mendebaldeko azeriera eta turkiar osmanera. Turkmeneradunak halaber aurki daitezke Iranen (880.000), Afganistanen (580.000), Uzbekistanen (130.000), Tajikistanen (21.000), eta Errusian (42.000). Halaber bizi dira 100 bat mila turkmeneradun Sirian.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Hogeita hamar letra ditu: 9 bokal (a, e, ä, i, o, ö, u, ü, y); y grafema Parlons Turkmène liburuan erdikontsonante kontsideratzen da eta 21 kontsonante ditu. B) Bokalak luzeak nahiz laburrak izan daitezke. C) Badu armonia bokalikoa eta armonia kontsonantikoa, hau kontsonanteen asimilazioaren araua izanik.

Morfosintaxia. A) Ez du generorik ezta artikulurik ere. B) Plurala eratzeko -lar/-ler atzizkia  eransten dio izen-oinarriari, armonia bokalikoaren araukak aplikatuz: maşgala ‘sendia’ maşgalalar ‘sendiak’. C) 6 kasu ditu deklinabidean: nominatiboa, akusatiboa, datiboa, genitiboa, lokatiboa eta ablatiboa. D) Adjektiboa aldaezina da eta izenaren aurrean doa. E) Aditzak bihurkariak, elkarkariak, arazleak eta pasiboak dira. F) Infinitiboaren marka -mak edo     -mek da. G) Hona hemen turkmeneraz lehenengo 10 zenbakiak: nul (0), bir (1), iki (2), üç (3), dört (4), ş (5), altï (6), ýedï (7), sekiz (8), dokuz (9), on (10).

Idazkera. Alfabeto zirilikoa Turkmenistanen. Sobietar gobernuak behartu zuen arabiar alfabetoaren ordez zirilikoa hartzera, arabiar munduarekiko sentimenduak desagerrarazteko asmoz. Independentziaren ondoren, Turkiak latindar alfabetoa hartu zuen eta herrialde musulmanek arabiar idazkera.

 

 

HISTORIA. La lengua turkmen se habla principalmente en Turkmenistán por 2.700.000 habitantes. El 90 % de la región lo constituye territorio desértico. La región linda al norte con Irán y Afganistán, al oeste con el Mar Caspio y al este con Uzbekistán. La lengua turkmen es similar a las lenguas turcas como azeri y osman Hablantes del turkmen se encuentran tanbién en los vecinos países de Irán (880.000), Afganistán (580.000), Uzbekistán (130.000), Tajikistán (21.000), y  Rusia (42.000. Igualmente viven en Siria unos 100.000 hablantes del turkmen.

 

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Posee 30 letras: 9 vocales (a, e, ä, i, o, ö, u, ü, y); el grafema y es considerado en el  libro Parlons Turkmène como semiconsonante y 21 consonantes. B) Las vocales pueden ser largas y breves. C) Posee la harmonía vocálica y harmonía consonántica, siendo esta una regla de asmilición de consonantes. D) El acento tónico recae sobre la última sílaba.

Morfosintaxis. A) No posee género ni artículo. B) El plural se forma añadiendo el sufijo -lar/-ler a la base nominal, según las reglas de la harmonía vocálica: maşgala ‘familia’ maşgalalar ‘familias’. C) Posee 6 casos de declinación: nominativo, acusativo, dativo, genitivo, locativo y ablativo. D) El adjetivo es invariable y precede al nombra. E) Los verbos se dividen en reflexivos, recíprocos, factitivos y pasivos. F) Los sufijos se unen directamente a las raíces verbales. F) La marca del infinitivo es -mak o -mek. G) Los 10 primeros números en turkmeno son: nul (0), bir (1), iki (2), üç (3), dört (4), ş (5), altï (6), ýedï (7), sekiz (8), dokuz (9), on (10).

 

Escritura. Alfabeto cirílico en Turkmenistán. El gobierno soviético impuso el cambio del alfabeto árabe al cirílico con el fin de romper sus lazos con el mundo árabe. Tras la independencia, Turkia adoptó el alfabeto latino y los países musulmanes la escritura árabe.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

CENTRAL ASIA PHRASEBOOKS, languages of the silk road, uyghur, uzbek, kyrgyz, kazhak, pashto, tajik, tashkorghani, turkmen, burushaski, khowar, mandarin, mongolian, shina, wakhi, Lonely Planet, author: Justin Jon Rudelson, 1st edition, 14x9, 239 or., Victoria (Australia), 1998.

PARLONS TURKMÈNE, Philippe-Schmerka Blacher eta Türkmençe Gepleýäris, L’Harmattan, Langue et culture, gramatika eta hiztegia, 21x13, 232 or., Paris, 2002.

 

Parlons turkmène liburuaren sinopsia:

 

Voici le premier livre en français destiné à un vaste public qui permet la découverte de la langue et de la culture du Tukménistan.

Grâce à ces fabuleuses ressources en hydrocarbures, ce pays  au cœur de l’Asie central est pressenti pour devenir le prochain eldorado des grandes industries internationales. Après plus d’un siècle de contrôl russe puis soviétique dans ses vastes plaines, le pays retrouve en ce début de XXIe siècle sa culture accueillante héritée du nomadisme et sa langue appartenant à la famille des langues turciques.

Les lecteurs découvriront donc una langue non indo-européenne mais qui rassurera les plus empressés d’entre eux par la simplicité de sa grammaire, son écriture latine, son harmonie vocalique et la régularité du système linguistique.

À l’instar des autres  volumes de la collection, Parlons turkmène comporte de nombreuses informations sur les traditions turkmènes. Les premières pages permettent de se familiariser rapidement avec la prononciation et les règles de base de la langue. La description des tapis, des bijoux et de la cuisine nationale, tout est conçu pour donner envie de découvrir un pays hors du temps, séduisant, pittoresque, hors des sentiers battus qui aura pour clef d’entrée la gentillesse et l’hospitalité de ses habitants.

 

TURKMENIAR HIZKUNTZA

TURKMEN LANGUAGE

 

 

Turkmenerak bokal luzeak eta laburrak ditu. Bokal laburren hotsen iraupena berretuz lortzen da normalean bokal homologoen ahoskera. Turmenerak badu bokal harmonia, hizkuntza turkikoen printzipio amankomuna. Hona hemen bokalak eta beren ahoskera:

 

 

Turkmen contains both short and long vowels. Doubling the duration of sound for a short vowel is generally how its long vowel counterpart is pronounced. Turkmen employs vowel harmony, a principle that is common in fellow Turkic languages. Vowels and their sounds are as follows:

 

 

Bokalak / Vowels

 

 

Front

Back

 

unrounded

rounded

unrounded

rounded

Close

i/и [i]

ü/ү [y] üý/үй [yː]

y/ы [ɯ]

u/у [u]

Mid

e/е [e]

ö/ө [ø]

 

o/о [o]

Open

ä/ә [æː]

 

a/а [a]1

 

 

Kontsonanteak / Consonants

Kontsonanteen fonemak turkmeneraz (turkmeniar alfabetoan)

Turkmen consonant phonemes (shown in Turkmen alphabet):

 

 

Bilabial

Dental/
alveolar

Post-
alveolar

Palatal

Velar/
uvular

Glottal

plosive

p b
п б
[p] [b]

t d
т д
[t̪] [d̪]

 

 

k g
к г
[k]/[q] [ɡ]/[ʁ]

 

nasal

m
м
[m]

n
н
[n]

 

 

ň
ң
[ŋ]

 

trill

 

r
р
[r]

 

 

 

 

fricative

f w
ф в
[ɸ] [β]

s z
с з
[θ] [ð]

ş ž
ш ж
[ʃ] [ʒ]

 

h
х
[h]/[x]

affricate

 

 

ç j
ч җ
[t͡ʃ] [d͡ʒ]

 

 

 

approximant

 

l
л
[l]

 

ý
й
[j]

 

 

 

TURKMENIAR ALFABETOA

TURKMEN ALPHABET

 

 

Turkmenistanen erabiltzen den ohiko turkmeniar alfabeto ofiziala turkiar alfabetoan oinarritzen den latindar alfabeto modifikatua da, baina aldakuntza nabarmenekin: turkiar C ordez J; turkiar J odez Ž; I (I/ı) puntugabearen ordez  Y; turkiar Y kontsonantearen ordez Ý eta Ä eta Ň letrak erantsi zaizkio, hurrenez hurren, [æ] eta [ŋ] balio fonetikoak adierazteko.

 

 

XX. m.aren hasieran, turkmenera idazten hasi zenean, arabiar idazkera erabiltzen zen, baina 1928an latindar alfabetoa adoptatu zen. 1940an eta Errusiak sobietar Turkmenistanen zuen eraginez, alfabeto ziriliko modifikatu bat behartu zuen.

 

 

The current official Turkmen alphabet as used in Turkmenistan is a modified Latin alphabet based on the Turkish alphabet, but with notable differences: J is used instead of the Turkish C; Ž is used instead of the Turkish J; Y is used instead of the dotless (I/ı); Ý is used instead of the Turkish consonantal Y; and the letters Ä and Ň have been added to represent the phonetic values [æ] and [ŋ], respectively.

At the start of the 20th century, when Turkmen first started to be written, it used the Arabic scrip, but in 1928 the Latin alphabet was adopted. In 1940, the Russian influence in Soviet Turkmenistan prompted a switch to a Cyrillic alphabet, and a modified Turkmen Cyrillic alphabet.

 

 

Alfabeto zirilikoa / Cyrillic alphabet

Аа, Бб, Вв, Гг, Дд, Ее, Ёё, Жж, Җҗ, Зз, Ии, Йй, Кк, Лл, Мм, Нн, Ңң, Оо, Өө, Пп, Рр, Сс, Тт, Уу, Үү, Фф, Хх, (Цц), Чч, Шш, (Щщ), (Ъъ), Ыы, (Ьь), Ээ, Әә, Юю, Яя

Latindar alfabetoa / Latin alphabet

Aa, Bb, Çç, Dd, Ee, Ää, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Žž, Kk, Ll, Mm, Nn, Ňň, Oo, Öö, Pp, Rr, Ss, Şş, Tt, Uu, Üü, Ww, Yy, Ýý, Zz

Elkarrekikotasun taula / Correspondence chart

Latin
letter

Cyrillic
equivalent

Phonetic
value

English Approximation

A a

А а

[a, aː]

Father

B b

Б б

[b]

Ball

Ç ç

Ч ч

[tʃ]

Cheek

D d

Д д

[d]

Dean

E e

Е е

[je], [e]

Egg, Yes

Ä ä

Ә ә

[æ, æː]

Cat

F f

Ф ф

[ɸ]

 

G g

Г г

[ɡ~ʁ]

Get

H h

Х х

[h~x]

Hat

I i

И и

[i, iː]

Mini

J j

Җ җ

[dʒ]

Joke

Ž ž

Ж ж

[ʒ]

Treasure

K k

К к

[k~q]

Look

L l

Л л

[l]

Lake

M m

М м

[m]

Mole

N n

Н н

[n]

Nest

Ň ň

Ң ң

[ŋ]

Finger

O o

О о

[o, oː]

Horse

Ö ö

Ө ө

[ø, øː]

Maneuvre

P p

П п

[p]

Loop

R r

Р р

[r]

Rim

S s

С с

[θ, s]

Thick

Ş ş

Ш ш

[ʃ]

Shimmer

T t

Т т

[t]

About

U u

У у

[u, uː]

Root

Ü ü

Ү ү

[y, yː]

 

W w

В в

[w]

Will

Y y

Ы ы

[ɯ, ɯː]

 

Ý ý

Й й

[j]

Yacht

Z z

З з

[ð, z]

There

Latindar alfabetoaren ahoskera / Pronunciation of the Latin alphabet

Letter

Name

IPA

Letter

Name

IPA

A, a

a

/a, aː/

N, n

en

/n/

B, b

be

/b/

Ň, ň

/ŋ/

Ç, ç

çe

/tʃ/

O, o

o

/o, oː/

D, d

de

/d/

Ö, ö

ö

/ø, øː/

E, e

e

/e/

P, p

pe

/p/

Ä, ä

ä

/æ, æː/

R, r

er

/r/

F, f

fe

/ɸ/

S, s

es

/θ, s/

G, g

ge

/ɡ~ʁ/

Ş, ş

şe

/ʃ/

H, H

he

/h~x/

T, t

te

/t/

I, i

i

/i, iː/

U, u

u

/u, uː/

J, j

je

/dʒ/

Ü, ü

ü

/y, yː/

Ž, ž

že

/ʒ/

W, w

we

/w/

K, k

ka

/k~q/

Y, y

y

/ɯ, ɯː/

L, l

el

/l/

Ý, ý

ýe

/j/

M, m

em

/m/

Z, z

ze

/ð, z/

 

Testu-lagina turkmeneraz / Sample text in Turkmen

 

Хемме адамлар өз мертебеси ве хукуклары бюнча дең ягдайда дүнйә инйәрлер.Олара аң хем выждан берлендир ве олар бир-бирлери билен доганлык рухундакы гарайышда болмалыдырлар.

 

Letraldaera / Transliteration

Hemme adamlar öz mertebesi we hukuklary boýunça deň ýagdaýda dünýä inyärler. Olara aň hem wyždan berlendir we olar bir-birleri bilen doganlyk ruhundaky garaýyşda bolmalydyrlar.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)