a-saila Tibetera | Gramateka

Tibetera

TIBETAN, TIBETANO, TIBÉTAIN

 Language family: Sino-Tibetan, Tibeto-Burman, Himalayish, Tibeto-Kanauri, Tibetic, Tibetan, Central.

Language codes:

        ISO  639-1    -

        ISO  639-2    -

        ISO  639-3    xct

Linguist list: xct.

Glottolog: clas1254.

 Beste izen batzuk (autoglotonimoa):

bhotia alt tibetan [TIC].

central tibetan alt tibetan [TIC].

dbus alt tibetan [TIC].

dbus alt tibetan [TIC].

dbusgtsang alt tibetan [TIC].

phoke alt tibetan [TIC].

pohbetian alt tibetan [TIC].

tebilian alt tibetan [TIC].

tibate alt tibetan [TIC].

tibetan [TIC] hizk. Txina; baita AEB, Bhutan, India, Nepal, Norvegia, Suitza, Taiwan ere.

u alt tibetan [TIC].

wei alt tibetan [TIC].

weizang alt tibetan [TIC].

zang alt tibetan [TIC].

 BHUTAN

 tibatan (bhokha) [TIC] 4.000 hiztun (1996). Sino-Tibetan, Tibeto-Burman, Himalayish, Tibeto-Kanauri, Tibetic, Tibetan, Central. Tibetar errefuxiatuak 1959az gero. Jatorrizko tibetarren herriari ‘bhotia’. Ikus sarrera nagusia Txinan.

 INDIA

 tibetan (central tibetan, bhotia, pohbetian, tebilian, tibate) [TIC] 124.280 hiztun (1994, IMA). Tibeten muga, Himachal Pradesh, Arunachal Pradesh, Assam, Delhi, sikkim. Mendebalde Bengal-en Darjeeling-Kalimpong eskualdea tibetarrez oso populuztatua izan da gutxienez 1900 urteaz gero. Sino-Tibetan, Tibeto-Burman, Himalayish, Tibeto-Kanauri, Tibetic, Tibetan, Central. Dialektoak: kongbo, spiti. Himalayar herrialdeetan ‘bhotia’k esan nahi du “jatorriko tibetarren herria’ eta hainbat hizkuntza mintzatzen dutenei aplikatzen zaie. Dialektoak edota estuki erlazionaturiko hizkuntzak: aba (batang), dartsemdo (tatsienlu), dru, garhwal, gtsang, hanniu, jad (dzad), lhoskad (hloka), ngambo (amdo), nganshuenkuan (anshuenkuan nyarong), panakha-panagas, paurong, kumaun, spiti, takpa (dwags). Spiti eta stod-ak lexikoan % 74ko antza dute.Tibetarra tribu babestua da Indian. Ikus arrera nagusia Txinan.

 NEPAL

 tibetan (bhotia, zang) [TIC] 1.500 hiztun (1973,SIL). Katmandu. Sino-Tibetan, Tibeto-Burman, Himalayish, Tibeto-Kanauri, Tibetic, Tibetan, Central. Hiru dialekto Nepalen. Ikus sarrera nagusia Txinan.

 TXINA

 tibetan (wei, weizang, central tibetan, bhotia, zang, phoke, dbus, dbusgtsang, u) [TIC] 1.066.200 hiztun (1990eko errolda), barne eginik 570.000 dbus, 460.000 gtsang, 40.000 mngahris nazionalitate ofizialeko 4.593.000 partaideetatik. Herrialde guztietako populazio osoa 1.254.000. Tibet, Sichuan, Qinghai. Halaber mintzatua AEB, Bhutan, India, Nepal, Norvegia, Suitza, Taiwanen ere. Sino-Tibetan, Tibeto-Burman, Himalayish, Tibeto-Kanauri, Tibetic, Tibetan, Central. Dialektoak: gtsang (tsang), dbus, mngahris (ngari). Drokbak: ez dakite txineraz; xifan (hsifan) eta bhotia tibetarra adierazteko izen ohikoak dira; nazionalitate ofizial nagusietako bat, Txinako ‘zang’ deitua. Seguraski hainbat hizkuntza bereizi sartzen dira ofizialki: atuence, choni, groma, niarong, lhomi, panang, sherpa, tseku, tinan lahul, khams. Tibet erdialde eta iparraldean nomadak Phalan 15.000 oin gora Chang Tang Plateau ‘drokbak’ dira. 500.000 inguru dira (National Geographic June 1989: 752-781). Hiztegia, SOV, 4 tonu. Motibazioa oso altua da. Diotenez tibetera idatziak southern (hegoaldeko) dialektoa erabiltzen du. Bi idazkera daude ezagunak: u-chan da denek erabiltzen dutena eta bestea gutxiago da ezaguna eta eliztarrek erabilia da.

 Hizkuntza / lengua: tibetera / tibetan / tibetano / tibetain.

Hiztunak / hablantes (2001): 5.860.000 (Rafael del Moral). 

Herrialdea / país: Tibet (5.070.000),  Bhutan (330.000), India (300.000), Nepal (60.000).

 

 

HISTORIA. Tibetar familiako hizkuntza sino-tibetarra, munduko lekurik garaiena den Tibeten mintzatua eta hizkuntza txinatarrekin antz handia duena.

VII m.az gero sanskritoak budismoaren bidez eragin handia izan du tibetar literaturan. Sanskritoz edo palieraz idatzitako doktrinaren gorputza hainbat obra handietara itzulia izan zen tibeteraz, eta obra batek Tanjur-ek, 225 liburuki osatzen ditu. Tanjurren sendotasunak gaur oraindik  hizkuntzari kohesioa ematen dio, eta nahiz eta mintzoz anitza izan, idatzian oso batua aurkizen da. Antzeko egoera ematen da hizkuntza txinatar eta arabiarretan. IX m.an burutu zen sanskrito/tibetera lehen hiztegia.

 

Tibetar literatutrako obra klasiko handiak Pekinen aurkitzen dira, San Petersburgen eta Sikkim-en. Mende askotan zehar, Tibet estatu autonomo teokratikoa izan zen, batzuetan erabat independentea eta beste batzuetan, Mongoliarekiko edota Txinarekiko nolabaiteko autonomiarekin. Gaur Tibet Txinaren probintzia da eta 1958az gero Txinak behartzen dion integrazio nazionalaren bidez tibetar kultura desagertzen ari da.Tibetera klasikoa gaur oraindik hizkuntza literarioa da Butanen edota Nepalen.

 

 

Tibeteraren aldaki nagusietako bat lasera da, aldaki zentrala. Beste aldaki batzuk dira ladakiera, dzonkera.

Testurik zaharrena 655ekoa da. VIII m.an gaur oraindik kontserbatzen diren testu batzuek, beharrizan guztietarako, baita kulturaletarako ere, oso ondo eraikia zegoen hizkuntza zela frogatzen dute.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Hizkuntza aberatsa da kontsonante afrikatuetan eta sudurkarietan. B) Tibetera klasikoak 3 tonu ditu: altua, ertaina eta beheranzkoa eta neutroa kontsidera daitekeen beste bat du. C) Tibetar silabarioak a bokala erabiliz burutzen ditu bere kontsonanteak. a bokala ez bada, idazkeran beste bokalek adierazten dituzten 4 zeinuetako batez seinalatu behar da.

Morfosintaxia. A) Ez du generoa adierazten nola eta guztiz beharrezkoa ez duen, baina bai numeroa. B) Substantiboa berez aldagaitza da. Hitzak ez dira deklinatzen, baina 4 partikuladun sistema bat baliatzen du, partikulak aurreko hitzaren  azken letraren arabera ahoskatzen direlarik, eta erlazio morfosintaktikoetan  funtsezkoak dira: genitiboaren partikula, osagarri agentearena, gerundioarena eta konexioarena. C) Adjektiboa substantiboaren ondoren jartzen da eta substantibotik eratorritakoak hau errepikatze hutsarekin eratzen dira. D) Aditzak substantiboetatik eratortzen dira, hau da, substantiboak aditz bihurtzen dira. E) Euskaraz bezalaxe, izan eta egon bereizi egiten ditu, bereizketa arraroa hizkuntzetan. F) Perpausaren ohiko ordena Subjektua + Osagarriak + Aditza da. G) Oso aberatsa da kortesia adierazteko hitzetan eta mintzatzen zaion pertsonaren kondizio erlijiosoa edo soziala agertzen du. H) Zenbakiak objektuen atzean jartzen dira. Hona hemen tibeteraz lehenengo 10 zenbakiak ahoskera estandarrean: tsig (1), nyii (2), sum (3), si (4), nga (5), thuu (6), tyyn (7), kεε (8), qu (9), tsu (10).

 

 

Idazkera. Idazteko alfabeto propioa du Sprong.btsan.sgan.po erregeak (K.o. 649an zendua) jakintsu talde bati idazteko sistemna aurki zezaten agindu zienez gero. Brahmia aukeratu zuten, denanagariaren bertsioa, eta horrela sistema alfasilabikoa sortu zuten. Horizontalki idazten da ezker-eskuin. Tibetar alfabetoa oso lentoa da idazkerarako.

 

HISTORIA. Lengua sino-tibetana de la familia tibetana, propia del Tíbet, el lugar más elevado del mundo y con grandes afinidades con las lenguas chinas.

Desde el s. VII el sánscrito ha influido en la literatura tibetana a través del budismo. El cuerpo doctrinal escrito en sánscrito o en pali fue traducido  al tibetano en diversas grandes obras, una de ellas, Tanjur, ocupa 225 volúmenes. La solidez del Tanjur influye hoy en la cohesión de una lengua que, a pesar de su fragmentación oral, se muestra sólidamente unida en la expresión escrita.Una situación muy parecida se produce en las lenguas chinas y árabes. En el s. IX fue compilado el primer diccionario sánscrito-tibetano.

Las grandes obras clásicas  de la literatura tibetana se conservan en Pekin, en San Petersburgo y en Sikkim. Durante muchos siglos el Tíbet fue un estado autónomo teocrático, a veces totalmente independiente y otras veces, más frecuentes estas últimas, con cierta autonomía con respecto a Mongolia o a China. En la actualidad el Tíbet es una provincia de este último país y desde 1958 la política china de integración  nacional favorece la desaparición de la civilización tibetana. El tibetano clásico es una lengua literaria aún utilizada en países como Bután o Nepal.

Una de las más prestigiosas  variedades es el lasa o variedad central. Otras variedades son el ladaki, el dzongka.

El texto más antiguo se remonta al año 655. En el s. VIII aparecieron textos, aún conservados, quen dan muestra  de una lengua sólidamente construida para todo tipo de necesidades, incluidas las culturales.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Es lengua rica en consonantes africadas y en nasales. B) El tibetano clásico dispone de 3 tonos: alto, medio y descendente y otro que se puede considerar neutro. C) El silabario tibetano concibe sus signos consonánticos con la vocal a incluida. Si no es a, debe ser señalada en la escritura mediante uno de los cuatro signos que indican las otras vocales.

 

Morfosintaxis. A) No marca el género salvo si su distinción es absolutamente necesaria, pero sí el número. B) El nombre en sí mismo es invariable. Tampoco se declinan las palabras, pero utiliza un sistema de 4 partículas, pronunciadas en función de la letra final de la palabra anterior, que son fundamentales en las relaciones morfosintácticas: la partícula de genitivo, la del complemento agente, la de gerundio y la de conexión. C) El adjetivo se coloca detrás del nombre y muchos de los que proceden de nombre se forman sencillamente repitiendo éste. D) Los verbos derivan de los nombres, es decir, son nombres convertidos en verbos. E) Dispone, como el español, de verbo ser y estar, distinción poco frecuente en las lenguas. F) El orden habitual de la oración es Sujeto + Complementos + Verbo. A veces el sujeto aparece en el caso ergativo. G) Es rico en palabras dedicadas a la cortesía que señalan la posición religiosa o social de la persona a quien se habla. H) Los números se colocan con posterioridad a los objetos. Los 10 primeros números en su pronunciación estándar son: tsig (1), nyii (2), sum (3), si (4), nga (5), thuu (6), tyyn (7), kεε (8), qu (9), tsu (10).

 Escritura.  Se escribe con un alfabeto propio desde que el rey Sprong.btsan.sgan.po (muerto en 649 d.C.) encargó a un grupo de sabios la búsqueda  de un sistema  de escritura. El brahmi fue elegido, en su versión denanagari, y crearon así un sistema alfasilábico. Se escribe horizontalmente de izquierda a derecha. El alfabeto tibetano es lento en la escritura.

 

 GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 A BASIC GRAMMAR OF MODERN SPOKEN TIBETAN, A practical handbook, Tashi, Library of Tibetan Works and Archives, 21,5x14, 184 or., New Delhi, 1994.

GRAMMAR OF COLLOQUIAL TIBETAN, Sir Charles Bell, Pilgrims Publishing, 18x12, 224 or., Varanasi, 2000.

PARLONS TIBÉTAIN, Gilbert Buéso, L’Harmattan, gramatika eta hiztegia, 21,5x13,5, 350 or., Paris, 1998.

 Parlons tibétain liburuaren sinopsia:

 La langue tibétaine est une des composantes importantes du patrimoine culturel de l'humanité. Elle constitue non seulement  le ciment de la nation tibétaine mais est aussi le vecteur du Dharma en ce sens qu’elle supporte tous les aspects de l’Enseignement de la tradition bouddhiste, tels qu’ils étaient pratiqués en Inde jusqu’au 13e siècle.

Malheureusement, de nos jours, elle est gravement menacée de disparition.

Cet ouvrage, rédigé sous la direction de Dagpo Rine-potché, se veut une méthode qui permette l’apprentissage aisé de la langue tibétaine. Il est destiné aussi bien à celui qui réussira à se familiariser avec les lettres et pourra lire, écrir et parler, qu’à celui qui préférera s’en tenir au langage parlé. À l’intention  de ce dernier, nous avons intégré tout au long  de l’ouvrage la transcription phonétique de chaque terme tibétain employé. Nous espérons qu’ainsi, l’étudiant pourra acquérir quelque vocabulaire  et suffisamment d’expressions de telle sorte qu’il arrive à communiquer directement avec les tibétains.

Pour situer la langue dans son contexte culturel, nous avons présenté en début d’ouvrage quelques notions sur le pays, son histoire politique et religieuse et traité l’origine de l’écriture. En fin de volume, nous considérons sommairement quelques aspects importans de la culture tibétaine tels que la médecine, la religion, l’astrologie…

 HIZTEGIAK, LEXIKOAK

 A TIBETAN ENGLISH DICTIONARY, With sanskrit synonyms,  Sarat Chandra Das, 15,5x12, 1353 or., Delhi, 2000.

ENGLISH-TIBETAN COLLOQUIAL DICTIONARY, D.K. Printworld’s Edition, C.A. Bell, 21x14, 561 or., New Delhi, 2000.

TIBETAN,  with comprehensive dictionary, 4th edition, Lonely Planet phrasebooks and Sandup Tsering, 14x9, 254 or., Honk Kong, 2008.

 

TIBETAR ALFABETOA

TIBET ALPHABET

 

 

Behean azaldutako alfabeto forma, u-chen (དབུ་ཅན་ bezala ezagutua, inprentarako erabiltzen da. Alfabetoaren bertsio etzana (kurtsiboa) hala nola gyuk yig edo ”flowing idazkera” (རྒྱུག་ཡིག་) informalki idazteko erabiltzen dira.

 

 

The form of the alphabet shown below, known as u-chen (དབུ་ཅན་) is used for printing. Cursive versions of the alphabet, such as the gyuk yig or 'flowing script' (རྒྱུག་ཡིག་) are used for informal writing.

 

 Kontsonanteak / Consonants

 

 Bokalen diakritikoak / Vowels diacritics

 

  Konjuntzio-kontsonanteak / Conjunct consonants

 

 Numeralak / Numerals

 

 Puntuazioa eta beste hainbat ikur / Punctuation and other symbols

 

 Testu-lagina / Sample text - Tibetan (དབུ་ཅན་: u-chen script)

 

 Testu-lagina / Sample text - Tibetan (རྒྱུག་ཡིག་: gyuk yig script)

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)