a-saila Swahili | Gramateka

Swahili

 

 

SWAHILI

SWAHILI, SUAJILI, SWAHILI

 

Language family: Niger-Congo, Volta-Congo, Benue-Congo, Bantoid, Southern, Narrow Bantu, Central, G, Swahili (G. 40).

Language codes:

        ISO  639-1    sw

        ISO  639-2    swa

        ISO  639-3    swa  -  inclusive code codes:

                               individual codes:

                              swc  -  Congo Swahili

                               swh  -  Coastal Swahili

                              ymk – Makwe

                              wmw – Mwani

Glottolog: swah1254.

Guthrie code: G. 42-43.

                         G. 40.A-H (pidgins & creoles)

Linguasphere: 99 AUS-m.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: kiswahili):

arab-swahili alt swahili [SWA].

kisuahili alt swahili [SWA].

kiswahili alt swahili [SWA].

suahili alt swahili [SWA].

swahili [SWA] hizk. Tantzania; baita AEB, Arabiar Emirerri Batuak, Burundi, Hegoafrika, Kenya, Mayotte, Mozambike, Oman, Ruanda, Somalia, Uganda ere.

 

BURUNDI

 

swahili [SWA] hiriburuan oso hedatua. 1. hizkuntza dute Buyenzi, asiar Quartier, musulman auzo eta kongoar auzoetan (beharbada congo swahili); musulmanek mintzatua beste hainbat hiritan hala nola Gitegan. Niger-Congo, Volta-Congo, Benue-Congo, Bantoid, Southern, Narrow Bantu, Central, G, Swahili (G. 40).   Hainbat elizatan erabilia (bereziki kongoarretan), irrati emanaldiak, TB. Ikus sarrera nagusia Tantzanian.

 

HEGOAFRIKA

 

swahili (kiswaheli, suahili, kisuahili, arab-swahili [SWA] 1.000 hiztun (1987, Schreck eta Barrett). Chatsworth, Durbandik gertu dagoen hiritar gunea Natal kostan. Niger-Congo, Volta-Congo, Benue-Congo, Bantoid, Southern, Narrow Bantu, Central, G, Swahili (G. 40).  Zanzibariek ekarriak Zantzibar eta Mozambikeren iparraldetik 1873tik 1878 bitartean. Ikus sarrera nagusia Tantzanian.

 

KENYA

 

swahili (kiswaheli, suahili, arab-swahili) [SWA] 131.000 hiztun, barne eginik Bajuniko 66.000 (1994, I. Larsen BTL), Siyuko 6.000, Pate-ko 3.000, Amuko 15.000, Mvitako 25.000/30.000, Shiraziko 13.900 (1989ko errolda), Vumbako 2.000 (1980, Heine eta Möhlig). Kostaldeko Probintzia. Niger-Congo, Volta-Congo, Benue-Congo, Bantoid, Southern, Narrow Bantu, Central, G, Swahili (G. 40).  Dialektoak: amu, mvita (kimvita, mombasa), bajuni, t’ik’uu, tikulu, tukulu, gunya, mbalazi, chimbalazi), pate, pemba (phemba, hadimu, tambatu), mrima, fundi, siu (siyu), shamba (kishamba), matondoni. Zerrendako dialektoak Kenyakoak dira; bajuniera da ezberdinena; bajuniera eta pemba baliteke hizkuntza bereiziak izatea; bajunierak % 85eko antz lexikala dauka amuerarekin, % 78koa mvitarekin, % 72koa mrimarekin; mvitak % 86 dauka amuerarekin, %79 mrimarekin, mrimak % 79 amuerarekin; literatura klasikoa eta modernoa; Mombasa eskualdean ‘arab’ edo ‘shirazi’ deitzen diote eurek, Lamu eskualdean ‘bajun’ deitzen diote eurek; hizkuntza nazionala; swahili derrigorrezkoa 1. mailako hezkuntzan. Ikus sarrera nagusia Tantzanian.

 

MAYOTTE

 

swahili [SWA] 2.744 hiztun (1993, Johnstone). Niger-Congo, Volta-Congo, Benue-Congo, Bantoid, Southern, Narrow Bantu, Central, G, Swahili (G. 40).  Ikus sarrera nagusia Tantzanian.

 

MOZANBIKE

 

SWAHILI [SWA] Niger-Congo, Volta-Congo, Benue-Congo, Bantoid, Southern, Narrow Bantu, Central, G, Swahili (G. 40).  Iparraldea; 2. hizkuntza dutenak. Ikus sarrera nagusia Tantzanian.

 

SOMALIA

 

swahili [SWA] 40.000 baraawe (1992). Mwiniak Baraawen (Brava) bizi dira; Behe Shabeelle, eta sabanatuak daude hego Somaliako hiri eta herrietan; askok Kenyara ihes egin dute gerra zibilagatik; bajundarrak Kismaayo Distrituan bizi dira eta kostaldean. Niger-Congo, Volta-Congo, Benue-Congo, Bantoid, Southern, Narrow Bantu, Central, G, Swahili (G. 40).  Dialektoak: mwini (mwiini, chimwiini, af-chimwiini, barwaani, bravanese), bajuni (kibajuni, bajun, af-bajuun, mbalazi, chimbalazi). Diotenez Zantzibardik etorriak duela hainbat mende. Ikus sarrera nagusia Tantzanian.

 

TANTZANIA

 

swahili (kiswahili, kisuaheli) [SWA] 313.200 hiztun elebakar edo % 1,8;  % 93,4 elebidun (1982, Polomé);  herrialde guztietako populazio osoa 5.000.000 lehen hizkuntza dutenak (1989, Holm), 30.000.000 2. hizkuntza dutenak (1989, Holm). Zantzibar, kostaldeak; halaber mintzatua AEB, Arabiar Emirerri Batuak, Burundi, Kenya, Mayotte, Mozambike, Oman, Ruanda, Somalia, Hegoafrika, Uganda. Niger-Congo, Volta-Congo, Benue-Congo, Bantoid, Southern, Narrow Bantu, Central, G, Swahili (G. 40).  Dialektoak: mrima, unguja (kiunguja, zanzibar), pemba, mgao. Landa jendeak 2. hizkuntza  du; jarduera gehienetan bertako hizkuntza, baina arrotzekin swahiliaz. Hizkuntza nazionala, hiztegia, SVO, 2. mailako hezkuntzan erabilia eta baita Unibertsitateko hainbat kurtsotan ere.

 

UGANDA

 

swahili (kiswahili, kisuaheli) [SWA] Niger-Congo, Volta-Congo, Benue-Congo, Bantoid, Southern, Narrow Bantu, Central, G, Swahili (G. 40). Dialektoa: shamba (kishamba). Gobernuak planifikatu du eskoletan derrigorrezko ikasgai jartzea; segurtasun indarrek erabilia eta hainbat eskualdetan. Ikus sarrera nagusia Tantzanian.

 

Hizkuntza / lengua: swahili / swahili / suahili / swahili.

Hiztunak / hablantes (2001): 3.213.000 (Rafael del Moral). Gehi 83.423.000 hizkuntza behikulartzat dutenak.

Herrialdea / país: Tantzania (2.760.000, gehi 28.000.000 hizkuntza behikular dutenak), Kenya (20.000, gehi 19.000.000 hizkuntza behikular dutenak), Uganda (8.000.000 hizkuntza behikular dutenak), Komoreak (423.000, komoreera deitua hemen), Kongo-Kinshasa (25.000.000 hizkuntza behikular dutenak), Kongo-Brazzaville, Mozambike, Burundi, Mayotte, Oman, Ruanda, Somalia, Hegoafrika, Uganda, UAE, AEB.

 

 

HISTORIA. Bantuen familiako hizkuntza nigero-kongoarra, agian Afrikan gehien mintzatua, kosta esan nahi duen sahel arabiar hitzetikoa du izena, afrikar kontinenteko  ekialdeko ertzei erreferentzia egiten diena. Europarrek swahili herria arabiar kontsideratu izan dute. Portugesek mairuak deitzen diete eta ingelesek mairu beltzak (black-moors).

 

 

 

Swahiliak I. m.az gero okupatzen du gaurko bere domeinua jatorriko hizkuntzatzat dutenentzat. X. m.tik XV.era Zanj inperioak, Zenzibarren ere agintzen zuenak, ozeano Indikoaren mendebaldeko merkataritza bereganatu zuen eta eskualde guztian hedatu zuen musulmanen erlijioa.

Portugesak iritsi zirenean, XV. m.aren amaieran, arabiera eta swahili garrantzizko hizkuntzak ziren Afrikako kostalde osoan. 1.700 urtera arte arabiera izan zen  Zanzibarko kostaldean idazten zen hizkuntza bakarra eta baita Indikoaren mendebaldeko uharteetan ere. Swahiliar poesiako lehen eskuizkribu ezaguna eta, jakina, karaktere arabiarrez idatzia, 1728koa da. XIX. m.an sartu zen idazkera latinoa.

XX. m.aren hasieran swahiliar zentro kulturala Tantzaniara aldatu zen, eta bitartean ingelesa terrenoa irabazten ari zen Kenian eta afrikar kontinentean hizkuntza behikular bezala bidea egin eta egin ari da. 30eko urteen inguruan swahili batua lortzeko ahaleginak egin ziren. Hurrengo hamarkadan lortu zen gutxi gorabehera. Gaur swahili hizkuntza modernoa da, hizkuntza bantuen  garbitasunari eta printzipioei eusten huts egin ez duena. Afrikan erabilienetako hizkuntza da nahiz eta gehienek beste hizkuntza bat eduki bere propiotzat.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Swahiliaren fonetika eta gramatika aski errazak dira hizkuntza behikular guztienak bezalaxe. B) Swahiliak estandarrak bost fonema bokal ditu: /ɑ/, /ɛ/, /i/, /ɔ/ eta /u/. C)  Egitura kontsonantikoa eta silabikoa oso xumeak ditu, ez du tonurik balio gramatikal edo semantikodunik hizkuntza bantuen alderantziz. D) Azentua normalki azken-aurreko silabak hartzen du.

Morfosintaxia. A) Zortzi mota nominal erabiltzen ditu aurrizkien bidez, singularra eta plurala bereizten dituzten hizkuntza bantuen ezaugarri komuna hau, plurala aurrizkiz seinalatzen duelarik; aurrizki hau ekidin egin behar da hiztegian hitz bat aurkitu nahi denean. B) Aditzak aldagaitzak dira, baina izenordain subjektuaren, denboraren, behar izanez gero erlatiboaren eta osagarri zuzenaren hizkiak eransten zaizkie. C) Boz aktibo eta pasiboa, aspektuaren era kausatiboa eta ohiko modua bereizten ditu. Honi, behar izanez gero, aditz eratorrien hizkiak eransten zaizkio hizki txit osatuez baliatzen den flexio-sistemaren bidez.Antzeko zerbait gertatuko litzateke gaztelaniaz honela esango balute: yonoalllíheido. D) Perpausaren ohiko ordena Subjektua + Aditza + Osagarriak dira. E) Arabieratik oso mailegu asko ditu, hiztunak musulmanak direlako. F) Dituen aldaki dialektal ugariek komunikazioa zaildu egiten dute batzuetan. G) Zenbakiek komunztadura mantendu behar dute lagun dituzten substantiboekin. 6, 7 eta 9 arabieraren maileguak dira eta hizkuntza bantuen ezaugarria den sistema kinarioa uzten lagundu egin zuten. Hiru mailegu hauek aldagaitzak dira eta mota-aurrizkirik ez dute onartzen. Hona hemen swahiliaz lehenengo 10 zenbakiak: sifuri (0), moja (1), mbili (2), tatu (3), nnAe (4), tano (5), sita (6), saba (7), nane (8), tisa (9), kumi (10).

Idazkera. XX. m.aren amaiera arte gaur bertan ere oso erabiliak diren karaktere arabiarrez idatzi zen. Ordudanik era berezian egokitutako karaktere latinoekin alternatzen dute.

 

 

HISTORIA. Lengua nígero-congolesa de la familia bantú, tal vez la más hablada en África, originada en la palabra árabe sahel que significa costa, en referencia a las orillas orientales del continente africano; pero el término se ha extendido y se utiliza también para las fronteras del Sahara. El pueblo suajili ha sido considerado como árabe por los europeos. Lor portugueses los llaman moros y los ingleses moros-negros (black-moors).

El suajili ocupa su dominio actual para quienes lo hablan como lengua nativa desde el s. I.  De los ss. X al XV el imperio Zanj, que dominaba Zanzíbar, se hizo también con el comercio occidental del océano Índico y extendió su religión musulmana por toda la zona.

 

A la llegada de los portugueses, a finales del s. XV, el árabe y el suajili ya eran lenguas importantes de toda la costa africana. Hasta el año 1700 el árabe fue la única lengua escrita de la costa de Zanzíbar y también de las islas occidentales del Índico. El primer manuscrito conocido de la poesía suajili, naturalmente con caracteres árabes, es del año 1728. La escritura latina se introdujo en el s. XIX.

 

A principios del s. XX el centro cultural suajili se traslada hacia Tanzania, mientras el inglés gana terreno en Kenia y prosigue su camino como lengua vehicular del continente africano. Hacia los años treinta se aúnan los esfuerzos para la creación de un suajili unificado.  Se consigue más o menos en la década siguiente. Hoy el suajili es una lengua moderna que no ha abandonado la pureza y principios de las lenguas bantúes. Es una de las lenguas africanas más utilizadas aunque la mayoría de sus hablantes tengan otra lengua considerada como propia.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) La fonética y la gramática del suajili son bastante simples como corresponde a las lenguas vehiculares. B) El suajili estandar posee cinco fonemas vocales: /ɑ/, /ɛ/, /i/, /ɔ/ y /u/. C) La estructura consonántica y silábica son muy sencillas, no tiene tonos con valor gramatical o semántico en contra de lo habitual en las lenguas bantúes. D) El acento recae regularmente en la penúltima sílaba.

Morfosintaxis. A) Utiliza un sistema de ocho clases nominales a base de prefijos, rasgo común a las lenguas bantúes que distinguen entre el singular y el plural, este indicado también con el prefijo, que se debe evitar en la búsqueda de la palabra en el diccionario. B) Los verbos son invariables, pero se les añaden los sufijos de pronombre sujeto, de tiempo, de relativo si es necesario, y de complemento directo. C) Distingue la voz activa y pasiva, una forma aspectual causativa y un modo habitual. A esto se le añaden, si hay lugar, los sufijos de los verbos derivados gracias a un sistema de flexiones que se sirven de sufijos muy completos. Algo parecido sucedería en español si dijeran: yonoalllíheido. D) El orden habitual de la oración es el de Sujeto + Verbo + Complementos. E) Es lengua rica en préstamos del árabe por la adscripción musulmana de sus hablantes. F) Numerosas variantes dialectales dificultan a veces la comunicación. G) Los números deben concordar con la clase de sustantivos que acompañan. Los números 6, 7 y 9 son préstamos del árabe y contribuyeron  a abandonar  el sistema quinario propio de las lenguas bantúes. Estos 3 préstamos son invariables y no reciben prefijos de clase. Los 10 primeros números en suajili son: sifuri (0), moja (1), mbili (2), tatu (3), nne (4), tano (5), sita (6), saba (7), nane (8), tisa (9), kumi (10).

 

 

Escritura. Se escribió hasta finales del s. XX en caracteres árabes, que aún son ampliamente utilizados. Desde entonces alternan aquellos con los latinos especialmente adaptados.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

GRAMÁTICA SWAHILI, Piet Van Pelt, 2ª edición, Ed. Mundo Negro, 4. edizioa, 24x17, 303 or., Madrid, 1995.

GRAMÁTICA SUAHILI, Piet Van Pelt, Ed. Mundo Negro, 4ª edición, 24x17, 303 or., Madrid, 2007.

LE SWAHILI VEHICULAIRE, Camille Annicq, Editions Imbelco, 121 or., Lubumbashil, 1967.

KAMUSI YA KWANZA KISWAHILI-KIINGEREZA, A first dictionary swahili-english, William F Cahill, Nelson, 19,5x13, 80 or., Southampton, 1972.

PARLONS SWAHILI,  Langue et culture,  Ariel Crozon eta Adrienne Polomack,  L’Harmattan, gramatika eta hiztegia, 21x13, 191 or., Paris, 1992.

TUIMARISHE KISWAHILI CHETU: kitabu cha Wanafunzi wa Mwaka wa Pili/Tatu, A manueal for Scond/Third year swahili students, Lioba J. Moshi, 21x13,5, 163 or., London, 1988.

 

HIZTEGIAK, LEXIKOAK

 

A CONCISE ENGLISH-SWAHILI DICTIONARY, Kamusi Ya, Kiingereza – Kiswahili, R.A. Snoxall eta H.B. Mshindo, Oxford University Press, 17,5x11, 321 or., Tanzania, 2002.

ENGLISH-SWAHILI, Poltsikorakoa, Useful phrases, Aime F. Lacasse, W.F. 64 or., Tabora, 1999.

EUSKARA-SWAHILI / SWAHILI-EUSKARA HIZTEGI TXIKIA, Manu Ormazabal, Mendebalde Kultura Elkartea, Ateka Aztergaiak VII, 24x17, 61 or., Bilbao, 2010.

KAMUSI YA KWANZA KISWAHILI-KIINGEREZA, A first dictionary Swahili-English, By William F. Cahill, Nelson, 19,5x13, 80 or., Southampton, 1972.

SWAHILI DICTIONARY, A-Z, Teach Yourself Books, D. V. Perrott, 19,5x13, 184 or., London, 1997.

SWAHILI-ENGLISH, A. C. Madam, Asian Educational Services, 18x12, 442 or., New Delhi-Madras, 1992.

SWAHILI-ESPAÑOL, Chege J. Githiora,  El Colegio de México, Centro de Estudios de Asia y África, 21x14, 190 or., México, D. F., 2002.

SUAHILI-ESPAÑOL / ESPAÑOL-SUAHILI, Edukiak: Apéndice I. Saludos y expresiones de cortesía. Apéndice II. Numerales. Apéndice III. Tiempo. Tiempo atmosférico y cronológico. Días de la semana. Las horas. Los meses. Fechas. Apéndice IV. Algunos nombres de países y sus ciudadanos.  Apéndice V. Pronombres personales átonos y demás clases. Presente indicativo y negativo del verbo ser. Concordantes para adjetivos, demostrativos y posesivos de todas las clases. Apéndice VI. Animales domésticos. Fauna. Insectos. Herramientas. Alimentos. Prendas de vestir, editorial Mundo Negro, P. Gabino Otero Magán, mccj, 22x15,5, 351 or., Madrid, 2010.

 

Parlons swahili liburuaren sinopsia.

 

Le swahili est la langue d’Afrique noire la plus parlée, couvrant la plupart des pays de l’Afrique orientale.

Cette méthode, destinée à ceux qui veulent acquerir des bases solides en swahili,  présente de façon assez complète la grammaire, donne des éléments de la conversation courante, et comprend un lexique d’environ 1.000 mots dans les deux sens: swahili-français et français-swahili.

Elle présente également les grandes étapes de l’évolution du swahili. Des cités côtières qui en furent le berceau, le swahili s’est en effet diffusé dans l’intérieur des terres, jusqu’aux lacs de la Rift Valley. D’une langue du négoce, elle est devenue une langue moderne, adaptée aux réalités des pays concernés.

Comme toutes celles de la collection, la méthode est accompagnée d’une cassette permettant de se familiariser avec les intonations du swahili.

 

SWAHILI ALFABETOA

SWAHILI ALPHABET

 

 

Swahilia hizkuntza bantua da, 35 bat milioi pertsonak mintzatua. Hizkuntza ofiziala da Tantzanian, Ugandan eta Kenyan eta lingua franca bezala erabiltzen da Ekialde Afrikan. Swahili izena swahili (kostak) hitzetik dator eta hizkuntzak hitz asko ditu hartuak arabiera, persiera, malaysiera, ingeles, aleman eta portugesetik. Swahiliz lehenengo egunkaria, Habari ya Mwezi, misiolariek publikatu zuten 1895ean.

 

 

 

Swahili is a Bantu language spoken by about 35 million people. Is an official language of Tanzania, Uganda and Kenya and is used as a lingua franca throughout East Africa. The name Swahili comes from the Arabic word sawāhil (coasts) and the language contains a lot of vocabulary from Arabic, Persian, Malagasy, English, German and Portuguese. The first Swahili newspaper, Habari ya Mwezi, was published by missionaries in 1895.

 

 

FONOLOGIA

 

KONTSONANTEAK / CONSONANTS

 

 

Labial

Dental

Alveolar

Postalveolar
/ palatal

Velar

Glottal

Nasal

m /m/

 

n /n/

ny /ɲ/

ng’ /ŋ/

 

Stop

prenasalized

mb /mb/

 

nd /nd/

nj /ɲɟ ~ ndʒ/

ng /ŋɡ/

 

implosive

b /ɓ/

 

d /ɗ/

j /ʄ ~ ɗʒ/

g /ɠ/

 

tenuis

p /p/

 

t /t/

ch /tʃ/

k /k/

 

aspirated

(p /pʰ/)

 

(t /tʰ/)

(ch /tʃʰ/)

(k /kʰ/)

 

Fricative

prenasalized

mv /ɱv/

 

nz /nz/

 

 

 

voiced

v /v/

(dh /ð/)

z /z/

 

(gh /ɣ/)

 

voiceless

f /f/

(th /θ/)

s /s/

sh /ʃ/

(kh /x/)

h /h/

Trill

 

 

r /r/

 

 

 

Approximant

 

 

l /l/

y /j/

w /w/

 

 

Baliokide batzuk arabiar swahilia eta latindar swahiliaren artean.

Some of the equivalents between Arabic Swahili and Roman Swahili.

 

Arabic
Swahili

Roman
Swahili

ا

aa

ب

b p mb mp bw pw mbw mpw

ت

t nt

ث

th?

ج

j nj ng ng' ny

ح

h

خ

kh h

د

d nd

ذ

dh?

ر

r d nd

ز

z nz

س

s

ش

sh ch

ص

s, sw

ض

dhw

ط

t tw chw

ظ

z th dh dhw

ع

?

غ

gh g ng ng'

ف

f fy v vy mv p

ق

k g ng ch sh ny

ك

ل

l

م

m

ن

n

ه

h

و

w

ي

y ny

 

Swahili alfabetoa (alfabeti ya kiswahili) eta ahoskera

Swahili alphabet (alfabeti ya kiswahili) and pronunciation

 

Swahili alphabet and pronunciation

 

Testu-lagina / Sample text

 

Watu wote wamezaliwa huru, hadhi na haki zao ni sawa. Wote wamejaliwa akili na dhamiri, hivyo yapasa watendeane kindugu.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskbideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)