a-saila Samoera | Gramateka

Samoera

SAMOAN, SAMOANO, SAMOAN

 

Language family: Austronesian, Malayo-Polynesian, Central-Eastern, Eastern Malayo-Polynesian, Oceanic, Central-Eastern Oceanic, Remote Oceanic, Central Pacific, East Fijian-Polynesian, Polynesian, Nuclear, Samoic-Outlier, Samoan.

Language codes:

        ISO  639-1   sm

        ISO  639-2   smo

        ISO  639-3   smo

Glottolog: samo1305.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: Gagana fa'a Sāmoa):

samoan [SMY] hizk. Mendebaldar Samoa; baita Amerikar Samoa, Fiji, Zeelanda Berria, Tonga, AEB.

 

AMERIKAR SAMOA

 

samoan [SMY] 56.700 (1999), populazioaren % 90. Austronesian, Malayo-Polynesian, Central-Eastern, Eastern Malayo-Polynesian, Oceanic, Central-Eastern Oceanic, Remote Oceanic, Central Pacific, East Fijian-Polynesian, Polynesian, Nuclear, Samoic-Outlier, Samoan. Diferentzia dialektal lokal txikiak, baina ezberdintasun fonologiko eta lexiko handiak hizkera formal eta kolokialean. Hiztunak oso elebidunak ingelesez. Ikus sarrera nagusia Mendebaldar Samoan.

 

MENDEBALDAR SAMOA

 

samoan [SMY] 199.377 hiztun, populazioaren % 93 (1999). Herrialde guztietako populazio osoa 426.394. Halaber mintzatua Amerikar Samoa, Fiji, Zeelanda Berria, Tonga, eta AEBetan ere. Austronesian, Malayo-Polynesian, Central-Eastern, Eastern Malayo-Polynesian, Oceanic, Central-Eastern Oceanic, Remote Oceanic, Central Pacific, East Fijian-Polynesian, Polynesian, Nuclear, Samoic-Outlier, Samoan. Aldaera dialektal garrantzizkorik ez, baina bereizketa inportanteak fonologian. Buruzagiek darabilten dialektoa oso ezberdina da. Samoar askok zail dute hau ulertzen. % 70eko antzekotasun lexikala walisierarekin, % 67koa rarotongerarekin, % 66koa tongerarekin, % 62koa paumotuerarekin. Hizkuntza ofiziala, hiztegia, VSO.

 

Hizkuntza / lengua: samoera/ samoan / samoano / samoan.

Hiztunak / hablantes (2014): 420.000 (Wikipedia).

Herrialdea / país: Samoa.

 

 

HISTORIA. Samoa uharteetako malaio-polinesiar familiako hizkuntza austronesiarra. 1962az gero, Samoa uharteek herrialde independentea osatzen dute. Urte batzuk lehenxeago zeelandar babesaren pean egon zen eta lehenago, berriz, 1880 eta 1914 urteen artean, alemanen posesioa izan ziren. Gaur eta independentziaz gero, samoera hizkuntza ofiziala da ingelesarekin batera eta komunikabideetan ere.

Muga politikoak eduki arren, ez da gertatu haustura dialektalik. Baina, komunikabideetako hizkuntza, elizakoa edota eskoletakoa eta idatzia, oro har, kalean mintzatzen denaz erabat bestelakoa da.

Duen herri literatura aberatsa ahozko transmisioari esker kontserbatzen da.

 

 HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak. 

Fonetika. A) Bost bokalak Europako hizkuntza askorenak  bezala ahoskatzen dira. B) Bokalak luzeak nahiz laburrak izan daitezke. C) Bokal luzeak makroiaz (diakritiko horizontalaz) bereizten dira. D) Samoerak 13 kontsonante ditu. Batzuk ezik, ingeleseko baliokideak bezala ahoskatzen dira. E) K [k], H [h] eta R [r] letrak mailegu arrotzetan bakarrik erabiltzen dira. F) Azentua azken-aurreneko silabak hartzen du.

 Morfosintaxia. A) Bi numero bereizten ditu: singularra eta plurala. B) Hiru aditz mota bereizten ditu: trantsitiboak, estatiboak, eta adjektibalak edo kualitatiboak. C) Hitz osoaren lehenengo edo bigarren silaba bikoiztuz sortutako aditzen forma pluralak hizkuntzaren berezitasuna dira: alofa ‘maitatu, alolofa ‘maite dugu, duzue, dute’. D) Denbora eta aspektua erroari erantsitako partikulen bidez osatzen dira. E) Perpausaren ohiko ordena Aditza + Subjektua + Objektua dira. F) Hizkuntza bereziki aberatsa da kortesiazko formuletan. G) Hona hemen samoeraz lehenengo 10 zenbakiak: o (0), tasi (1),  lua (2), tolu (3), fā (4), lima (5), ono (6), fitu (7), valu (8), iva (9), sefulu (10).

Idazkera. Latindar alfabetoa.

 

 

HISTORIA. Lengua austronésica de la familia malayo-polinesia de las islas Samoa. Desde 1962 las islas Samoa forman un país independiente. Unos años antes había estado bajo protección neozelandesa, y antes, entre 1880 y 1914 habían sido posesión alemana. Hoy, y desde la independencia, el samoano es la lengua oficial de la isla junto con el inglés  y en los medios de comunicación.

 A pesar de las fronteras políticas, no existe fragmentación dialectal. Sin embargo, la lengua de los medios de comunicación, de la iglesia o de las escuelas y en general la esrita se encuentra lejos de la usada en la calle.

Buena parte de su rica literatura popular se conserva gracias a la transmisión oral.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Las 5 vocales se pronuncian como muchas de las lenguas europeas. B) Las vocales pueden ser largas o breves. C) Las vocales largas son indicadas mediante el signo macrón (diacrítico horizontal). D) Existen 13 consonantes en samoano. Menos algunas, todas se pronuncian como las equivalentes inglesas. E) Las letras K [k], H[h] y R [r] solo son usadas en préstamos foráneos. F) El acento recae normalmente en la penúltima sílaba.

Morfosintaxia. A) Distingue 2 números, singular y plural. B) Distingue 3 tipos de verbos: transitivos, estativos y adjetivales o cualitativos. C) Especial de la lengua son las formas plurales de los verbos que se crean mediante la reduplicación de la primera o segunda sílaba de la palabra completa: alofa ‘amar’, alolofa ‘amamos, amáis, aman’. D) El tiempo y el aspecto se forman mediante partículas que se unen a la raíz. E) El orden habitual de la oración  es Verbo + Sujeto + Complemento. F) Especialmente rica en fórmulas de cortesía. G) Los 10 primeros números en samoano  son:  o (0), tasi (1),  lua (2), tolu (3), fā (4), lima (5), ono (6), fitu (7), valu (8), iva (9), sefulu (10).

 Escritura. Alfabeto latino.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

SOUTH  PACIFIC PHRASEBOOKS, Speak the languages of Paradise, Fijian, Hawaiian, Kanak languages, Maori, Niuean, Rapanui, Rarotongan, Samoan, Tahitian, Tongan, Fijian Hindi, Pacific French, Spanish, Pacific Englishes, Lonely Planet, authors: Hadrien Dhont, Carrie Stipic Fawcett, Naomi C. Losch, Te’Atamira, Fepulea’i Lasei Vita John Mayer, Ana Betty Rapahango, Dr. William Liller, Michael Simpson, Darrell Tryon, 2nd  edition, 14x9, 306 or., Victoria (Australia), 2008.

 

SAMOAR ALFABETOA

SAMOAN ALPHABET

 alfabeto

 

Testu-lagina samoeraz / Sample text in Samoan

 

O tagata soifua uma ua saoloto lo latou fananau mai, ma e tutusa o latou tulaga aloaia faapea a latou aia tatau. Ua faaeeina atu i a latou le mafaufau lelei ma le loto fuatiaifo ma e tatau ona faatino le agaga faauso i le va o le tasi i le isi.

 

Itzulpena / Translation

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)