a-saila Rarotongera | Gramateka

Rarotongera

RAROTONGAN, RAROTONGANO, RAROTONGAN

 

Language family: Austronesian, Malayo-Polynesian, Central-Eastern, Eastern Malayo-Polynesian, Oceanic, Central-Eastern Oceanic, Remote Oceanic, Central Pacific, East Fijian-Polynesian, Polynesian, Nuclear, East, Central, Tahitic.

Language codes:

ISO  639-1    -

        ISO  639-2    rar

        ISO  639-3    rar

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: Māori Kūki 'Āiran):

cook island alt rarotongan [RRT].

cook islands maori alt rarotongan [RRT].

kuki airani alt rarotongan [RRT].

maori alt rarotongan [RRT].

rarotonga dial rarotongan [RRT].

rarotongan [RRT] hizk. Cook Uharteak; baita Frantses Polinesia, Zeelanda Berria ere.

rarotongan-mangaian alt rarotongan [RRT].

rarotongan-mangaian alt rarotongan [RRT].

 

COOK UHARTEAK

 

rarotongan (cook island, cook islands maori, maori, kuki airani, rarotongan-mangaian) [RRT] 16.800 hiztun, seguruenez bigarren hizkuntzako hiztunak barne (1979, Gevernment report). Herrialde guztietako populazioa 43.000. Halaber mintzatua Frantses Polinesian eta Zeelanda Berrian ere. Austronesian, Malayo-Polynesian, Central-Eastern, Eastern Malayo-Polynesian, Oceanic, Central-Eastern Oceanic, Remote Oceanic, Central Pacific, East Fijian-Polynesian, Polynesian, Nuclear, East, Central, Tahitic. Dalektoak: mitiaro, mauke, atiu, mangaia, rarotonga, aitutaki. % 83 antzekotasun lexikala paumotuerarekin, % 79 hawaierarekin, % 75ekoa mangaverarekin, % 73koa markeserarekin. Merkataritzako hizkuntza. Preposizioak. Gobernuak erabaki zuen ortografia (1987).

 

Hizkuntza / lengua: rarotongera / rarotongan / rarotongano / rarotonga.

Hiztunak / hablantes (2002): 16.800 (Ethnologue).

Herrialdea / país: Cook Uharteak.

 

 

HISTORIA. Rarotongera Tonga erresumako herriak mintzatzen duen hizkuntza da. G.g.b. 100.000 biztanle ditu, eta % 98 dira tongarrak. Rarotongera ingelesarekin batera hizkuntza ofiziala da eta komunikabideetan egunero gehien erabiltzen dena.

Hiru gradu sozial ditu kortesiazko formuletan.

Idazkera sistema berria du eta oso fonikoa. Letra bakoitzak hots bat eta bera errepresentatzen du.

 

 

 

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak. 

Fonetika. A) Bost bokal ditu eta luzeak nahiz laburrak izan daitezke. B) Dituen 12 kontsonanteetatik  gehienak ingeles baliokideak bezala ahoskatzen dira. D) Global stopa ez da ingelesez letra kontsideratzen baina rarotongeraz oso garrantzitsua da. Eztarrian ‘uh-oh’ duten hitzen kaptura irudikatzen du. Bokaletan halaber maiz aldatzen du hitzaren esanahia agertu edo ez agertzeak. E) Azentua azken-aurreneko silabak hartzen du.

 

 Morfosintaxia. A) Kontsonanteek jarraian beti bokala dute. B) Hona hemen rarotongeraz lehenengo 10 zenbakiak: kare (0), ta’i (1),  rua (2), toru (3), ’ā (4), rima (5), ono (6), ’itu (7), varu (8), iva (9), nga’uru (10).

Idazkera. Latindar alfabetoa

 

 

HISTORIA. Rarotongano es una lengua polinesia hablada por el pueblo del reino de Tonga.Tiene aproximadamente 100.000 almas, de las que cerca de 98% son tonganos. El rarotongano es junto con el inglés la lengua oficial de Tonga y es la más usada en las comunicaciones diarias.

Tiene 3 grados sociales  de fórmulas de cortesía.   

Es una lengua con reciente sistema de escritura, por lo que es muy fónica. Cada letra representa casi siempre el mismo sonido. Representa

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Posee 5 vocales que pueden ser largas y breves. B) Las largas se escriben con diacrítico horizontal C) La mayoría de las 12 consonantes se pronuncian como sus equivalentes inglesas. D) El glotal stop no es considerada letra en inglés pero es importante en tongano. Representa la captura en la garganta de las palabras en ‘uh-oh’. Igualmente en las vocales largas el significado de la palabra a menudo cambia la presencia o no de este sonido. E) El acento recae en la penúltima sílaba.

Morfosintaxia. A) Las consonantes van siempre seguidas de vocales. B) Los 10 primeros números en rarotongan maorí  son:  kare (0), ta’i (1),  rua (2), toru (3), ’ā (4), rima (5), ono (6), ’itu (7), varu (8), iva (9), nga’uru (10).

Escritura. Alfabeto latino.

 

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

SOUTH  PACIFIC PHRASEBOOKS, Speak the languages of Paradise, Fijian, Hawaiian, Kanak languages, Maori, Niuean, Rapanui, Rarotongan, Samoan, Tahitian, Tongan, Fijian Hindi, Pacific French, Spanish, Pacific Englishes, Lonely Planet, authors: Hadrien Dhont, Carrie Stipic Fawcett, Naomi C. Losch, Te’Atamira, Fepulea’i Lasei Vita John Mayer, Ana Betty Rapahango, Dr. William Liller, Michael Simpson, Darrell Tryon, 2nd  edition, 14x9, 306 or., Victoria (Australia), 2008.

 

RAROTONGERA ALFABETOA

RAROTONGAN ALPHABET

 alfabeto

Rarotongera alfabetoa / Rarotongan alphabet

 

 

Testu-lagina rarotongeraz / Sample text in Rarotongan

 

Kua anau rangatira ia te tangata katoatoa ma te aiteite i te au tikaanga e te tu ngateitei tiratiratu. Kua ki ia ratou e te mero kimi ravenga e te akavangakau e kia akono tetai i tetai, i roto i te vaerua piri anga taeake.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)