a-saila Punjabera | Gramateka

Punjabera

PANJABI, PENYABÍ, PUNJABI

 Language family: Indo-European, Indio-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Panjabi.

Language codes:

        ISO  639-1  pa

        ISO  639-2  pan

        ISO  639-3  Either:

pan – Indian Punjabi

pnb – Pakistani Panjabi

Glottolog: panj1256 (Punjabi (Eastern?)).

                   west2386 (Western (Pakistani?)).

 Beste izen batzuk (autoglotonimoa: پنجابی, ਪੰਜਾਬੀ
Panjābī)
:

gurmukhi alt panjabi, eastern [PNJ].

gurumukhi alt panjabi, eastern [PNJ].

panjabi proper dial panjabi, eastern [PNJ].

panjabi, eastern [PNJ] hizk. India; baita AEB, AEB (Arabiar Emirerri Batuak), Bangladesh, Erresuma Batua, Fiji, Kanada, Kenya, Malaysia, Maurizio, Singapur ere.

panjabi, mirpur [PMU] hizk. India; baita Erresuma Batua ere.

panjabi, western [PNB] hizk. Pakistan; baita Afganistan, AEB, AEB (Arabiar Emiratu Batuak), Erresuma Batua, India, Kanada ere.

punjabi alt panjabi, eastern [PNJ].

 INDIA

 panjabi, eastern (punjabi, gurmukhi, gurumukhi) [PNJ] 27.125.000 hiztun, barne eginez 26.975.000 panjabi, 16.000 majhi (1997, IMA), 134.000 bhatneri (1991, IMA); herrialde guztietako populazio osoa 27.125.000 edo gehiago. Punjab, Majhi Gurdaspur eta Amritsar distrituetan, Bhatyiana Hego Ferozepore Distrituan; Rajasthan, Bhatyiana Ipar Ganganagar Distrituan; Haryana; Delhi; Jammu eta Kashmir. Halaber mintzatua AEB, AEB (Arabiar Emiratu Batuak), Bangladesh, Erresuma Batua, Fiji, Kanada, Kenya, Malaysia, Maurizio, Singapurren ere. Indo-European, Indio-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Panjabi. Dialektoak: panjabi proper, majhi, doab, bhatyiana (bhatneri, bhatti), powadhi, malwa, bathi. Mendebaldeko  panjabia ekialdeko panjabiaren ezberdina da, nahiz eta badagoen mendebaldeko hindiaren (urduera) dialekto katea bat. Bhatyiana panjabiaren eta rajasthaniaren nahasketa bat da. Gurumukhia sikhiei atxikitzen zaie. Indiako eta Nepalgo majhiaren ezberdina. Hizkuntza nazionala, gramatika, gurmukhi idazkera, devanagariaren aldaera bat; bhatyianak devanagari idazkera darabil.

 SINGAPUR

 panjabi, eastern [PNJ] 9.500 hiztun (1987), populazioaren % 4, talde etnikoko 14.000tik (1993). Indo-European, Indio-Iranian, Indo-Aryan, Central zone, Panjabi. Ikus sarrera nagusia Indian.

 Hizkuntza / lengua: punjabera / panjabi / punjabí / panjabi.

Hiztunak / hablantes (2010): 100.000.000 (Wikipedia)

Herrialdea / país: India, Pakistan.

 

 

HISTORIA.  Indo-ariar familiako indo-europar hizkuntza, urdueraren oso gertukoa. Punjaben (‘bost ibaien herrialdea’: Jhelum, Chenab, Ravi, Sutlej eta Bias), mintzatzen da, geografikoki India eta Pakistanen. Ideologiaz eta erlijioz sikhak dira.

Indo-ariar hizkuntzak panjabieraren domeinuan mintzatzen dira gutxienez mila urte K.a. Ustez panjabierazkoak diren lehen testu laburrak XI. m.koak dira. Nahiz eta panjabierazko literatura XV. m.ra arte ez zen sortu, bere bagajea zabala eta trinkoa da.

Sikhen erlijioa kredo monoteista da, Nanak guruak XV. m.an fundatua eta Punjab estatuko populazioaren ia erdiak praktikatua. 1947az gero, India eta Pakistanen artean banatua dago eta ez da hizkuntza ofiziala nahiz eta Indian konstituzionala izan eta munduko 15 mintzatuenen artekoa. XIX. m.ra arte ezin izan du serioski lehiatu urduerarekin. Punjab estatuan komunikabiderik naturalena da hezkuntzan, prentsan eta literaturan. Harritzekoa da hain hizkuntza hedatuaren hiztunek irakaskuntzan ez erabiltzea, bertako hizkuntza mintzatuena izanik.

 

 

 

Panjabiera eta urdueraren arteko ulergaitasuna nahikoa erraza da, zeren eta urduera panjabierarekin batera sortu baitzen, Pakistango elebitasunaren egoera errazten duena.

Bere  populazioa neurri nabarmenean hazi da. Tradiziozko artesautzaren ondoan faktoria modernoak instalatu dira Lahore, Sialkot, Multan eta Amritsarren, Indian.

Inbasoreen pasalekua, grekobaktriarrek eta indoeszitek menderatu zuten; ondoren hunoek, turkiarrek eta afganoek kontrolatu zuten.

Bere iragan artistikoa paleolitarotik dator (Sohan kultura).

Punjabera 100 bat milioi pertsonak mintzatzen du eta dialekto prakritoetan du jatorria, hindierak bezalaxe, baina hau baino arkaiko eta irregularragoa da.

 

Testurik zaharrena Adi Granth da, sikhen liburu sakratua, 1604an datatua.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak. 

Fonetika. A) Berrogei kontsonante eta 10 bokal ditu. B) Indoiraniar hizkuntza bakarra da hizkuntza tonal bihurtu dena. C) Hiru tonu ditu, eta idazkeran hauetako bi adierazteko h edo tilet zorrotz bat erabiltzen dituzte. D) Kontsonante herskari gorrak, p, t, k, aspiratuak izan daitezke eta h batekin transkribitzen dira: ph, th, kh. 

 Morfosintaxia. A) Izenek 2 genero dituzte (maskulinoa eta femeninoa) eta postposizioen bidez deklinatzen dira izenen erroari erantsiz. Honela adierazten dituzte kasuak: akusatiboa, genitiboa, ablatiboa eta lokatiboa. B) Aditz sistema aberatsa da forma konposatuetan eta boz pasiboa erabiltzeko joera du. Aditza perpausaren amaieran jartzen da. C) Tradizio literarioa eduki arren, muga politikoek asko erraztu dute bere dialektalizazioa: panjabiera zentrala panjabiera estandarraren oinarria da eta literaturaren hizkuntza; landera edo mendebaldeko panjabiera Pakistanen mintzatzen dena da eta ekialdeko aldaerak eta hegoaldekoa saraikiera eta multaniera dira. D) Hona hemen panjabieraz  lehen 10 zenbakiak:  ek (1), do (2), tin (3), car (4), pañj (5), che (6), sat (7), ath (8), nau (9), das (10).

Idazkera. Pakistanen, non ez baita hizkuntza ofiziala, normalean shahmukji alfabetoaz idazten dute, arabiar alfabetoaren pertsiar modifikiazioaren aldaera batean, urdueran erabilitakoaren antzekoa. Panjab indiar estatuko hiztun hinduen gehiengoak  eta ondoko Himachal Pradesh eta Haryana estatuetan devanagari alfabetoa erabiltzen dute.

 

 

HISTORIA. Lengua indo-europea de la familia indo-aria muy cercana al urdú. Se habla en la región de Punjab (‘los cinco ríos’) y geográficamente se sitúa a caballo entre la India y Pakistán. Ideológicamente está asociada a los siksjs y a su religión. 

Las lenguas indo-arias se hablan en el dominio del penyabí al menos desde el primer milenio a.C. Algunos breves textos identificables de la lengua datan del s. XI. Aunque la literatura en penyabí no se inicia hasta el s. XV, su bagaje es amplio y denso.

 

La religión de los sikjs es un credo monoteísta fundado en el s. XVI por el gurú Nanak y practicada por casi la mitad de la población del estado de Punjab. Desde 1947 la región ha quedado repartida entre la India y Pakistán con lo que la lengua ha perdido su oficialidad, aunque sea constitucional en la India y una de las 15 más habladas del mundo. Hasta el s. XIX no ha podido competir seriamente con el urdú. Hoy es el medio natural de comunicación en el estado de Punjab para la educación, la prensa y la literatura. Resulta paradójico  que los hablantes de una lengua tan extendida no gocen en Pakistan, donde es lengua mayoritaria, de una enseñanza en la misma.

La comprensión entre los hablantes de penyabí  y urdú es relativamente fácil, pues el urdú nació junto al penyabí situación que favorece el bilingüismo pakistaní.

 

Su población ha aumentado en proporciones considerables. Junto al artesanado tradicional se han instalado modernas factorías en Lahore, Sialkot, Multan y Amritsar, en la India.

Región de paso de invasores, fue dominada por los grecobactrianos e indoescitas; fue controlada posteriormente por los hunos, turcos, y los afganos.  

 Su pasado artístico se remonta al paleolítico (cultura de Sohan).

  El panjabí es una lengua hablada por aproximadamente 100 millones de personas, proviene de los dialectos prácritos, como el hindi, aunque es más arcaica e irregular que éste.

El tesxto más antiguo es el Adi Granth, libro sagrado de los sikjs, fechado en 1604.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Posee 40 consonantes y 10 vocales. B) Es la única lengua indo-irania que ha evolucionado hasta convertirse en una lengua tonal. C) Distingue 3 tonos, dos de ellos indicados en la escritura mediante una h o una tilde aguda. D) Los consonantes oclusivas sordas, p, t, k, pueden ser aspirados, hecho que se transcribe mediante una h: ph, th, kh.

Morfosintaxis. A)  Los nombres tienen 2 géneros (masculino y femenino) y se declinan mediante un sistema de posposiciones  que se añaden a la raíz de los nombres y que vienen a indicar el acusativo, el genitivo, el ablativo y el locativo. B) El sistema verbal es rico en formas compuestas y muestra cierta tendencia al uso de la voz pasiva. El verbo suele aparecer al final de la frase. C) Las fronteras políticas, que no la ausencia de tradición literaria, favorecen la dialectalización: el penyabí central (mají) aporta las bases para el penyabí estandar y es la lengua de la literatura; el landa o variedad occidental es el penyabí hablado en Pakistán y las variedades  orientales y la meridional son el saraiquí y el multaní. D) Los 10 primeros números en penyabí son: ek (1), do (2), tin (3), car (4), pañj (5), che (6), sat (7), ath (8), nau (9), das (10).

 Escritura. En Pakistán, donde este idioma no tiene reconocimiento oficial, se escribe habitualmente en alfabeto shahmukjí, una variante de la modificación persa del alfabeto árabe, similar a la usada en urdú. La mayoría de los hablantes hindúes en el estado indio de Panyab y en los estados vecinos de Himachal Pradesh y de Haryana utilizan el alfabeto devanagari.

 

 GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 LEARN PUNJABI IN 30 DAYS, 10. edizioa, National Integration Language Series, Balaji Publications, N.S.R. Ganathe, M.A. (Hin), M.A. (San) Sahityacharya, Sahityaratna, B.H. Parangat, S.K. Praveen, R.B. Praveen, Sanskrit kovid.17,5x12, 160 or., Chennai (India), 2003.

 

PANJABI ALFABETOAK

PANJABI ALPHABETS

 

 



ọoraa


aiŗaa


eeŗee


sa<saa


haahaa


kakkaa


khakhkhaa


gaggaa


ghaggaa


angangaa


chachchaa


 chhachhchhaa


 jajjaa


jhajjaa


janjan


ainkaa


hahhaa


aḍḍaa


hahaa


aaaa


tattaa


 thaththaa


daddaa


dhaddaa


nannaa


pappaa


phaphphaa


babbaa


bhabbaa


mammaa


yayyaa


raaraa


lallaa


vavvaa


ŗaaŗaa


shashshaa


hakhkhaa


gaggaa


zazzaa


faffaa

 Garmukhi idazkera / Gurmukhi script   

 Bokalak eta bokalen diakritikoak / Vowels and Vowel diacritics (Laga Matra)

 

 

 Kontsonanteak / Consonants (Vianjans)

 

 

 Beste sinbolo batzuk / Other symbols

 

 Numeralak / Numerals

 

  Shahmukhi idazkera (شاہ مکھی) / Shahmukhi script

 

  Testu-lagina punjaberaz / Sample text in Panjabi (Gurmukhi alphabet)

 

 Testu-lagina punjaberaz / Sample text in Punjabi (Shahmukhi alphabet)

 

 Panjabi (Gurmukhi) alfabetoaren karta

Panjabi (Gurmukhi) Alphabet Chart