a-saila Okzitaniera | Gramateka

Okzitaniera

OCCITAN, OCCITANO, OCCITAN

 

Language family: Indo-European, Italic, Romance, Italo-Western, Western, Gallo-Iberian, Ibero-Romance, Oc.

Language codes:

        ISO  639-1   oc

        ISO  639-2   oci

        ISO  639-3   oci

Glottolog: occi1239.

Linguasphere: 51-AAA-g & 51-AAA-F

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: occitan; sinonimoa: oc hizkuntza; bere dialektoak: proventzera, languedocera, lemosinera, auvernera, gaskoia):

auvergnat  [AUV] hizk. Frantzia.

auverne alt auvergnat  [AUV].

auvernhas alt auvergnat  [AUV].

gascon, aranese [GSC]. Hizk. Ikus araneraren sarrera Europan.

occitan alt auvergnat [AUV].

occitan alt gascon [GSC]. Hizk. Ikus gaskoiaren sarrera Europan.

occitan alt languedocien [LNC].

occitan alt languedocien LNC].

occitan alt limousin [LMS].

 

FRANTZIA

 

auvergnat (auvernhas, auverne, occitan) [AUV] Auvergnat (Auvernia), Haut-Auvergnat Cantal-en eta  hego Haute-Loire; Bas-Hauvergnat Haute-Loire-ren iparraldean eta Puy-de-Dôme. Indo-European, Italic, Romance, Italo-Western, Western, Gallo-Iberian, Ibero-Romance, Oc. Dialektoak: haut-auvergnat, bas-auvergnat. Dialekto oso zatitua, iparralde eta hegoaldeko aldaerekinulergaiztasun handia. Elebitasuna frantsesarekin. Hegoaldean indartsuago dago. Aldeko jarrerak gogorrak dira, ez dago adostasunik oc aldaerak zenbateraino diren bat bestearekiko ezberdinak.

 

Hizkuntza / lengua: okzitaniera / occitan / occitano / occitan.

Hiztunak / hablantes (2001): 1.939.000 (Wikipedia).

Herrialdea / país: Okzitania (Frantzia).

 

 

HISTORIA. Okzitania da Erdi Aroan oc hizkuntzaz mintzatzen ziren lurraldeen multzoari eman zitzaion izena eta oc hizkuntza Frantziaren hegoaldean, Euskal Herrian izan ezik, eta baita Italia eta Espainian ere mintzatzen ziren dialektoen multzoari. Proventzera zaharrean oc hitza partikula afirmatiboa zen (oc < lat. hoc). Oc hizkuntzaren dialektoen lurraldeak oil hizkuntzaren dialektoen multzoa eta franko-proventzalak ditu mugakide.

Erdi Aroan dialekto hauk bazuten nolabaiteko batasun bat. Hain zuzen ere, trobadoreek hizkuntza bat bakarra erabili zuten, bateratua behintzat, eta partzialki konbentzionala. Hainbat izen aplikatu zaio: limousinera, XII. m.ko lehen trobadoreak eta ospetsuenak Limousingoak eta Périgordekoak zirelako eta proventzera (lat. provincialem, Provincia-tik eratorria, Provincia Romana zaharretik, edo Narbonense-tik), Tolosatik Alpeetaraino hedatua.

Proventzera zaharraren ezaugarri nagusia bere kontserbadurismoa da. Zentro gidari bat ez edukitzeak hausketa dialektala azkartu zuen, bereziki XV. m.az gero, Proventza Frantziaren koroan integratu zenetik. Ezaugarri horiek mantendu dituzte gaurko dialektoek. Gaur hainbat dialekto nagusi bereizten dira: proventzera, langhedocera, limousinera, auvernera, gaskoia eta alpeera.

Dialekto hauek frantsesaren lehia gogorra jasaten dute eta hiri handietan atzerapen nabarmena egin dute; erdi mailako hirietan irauten dute. Oc hizkuntzaren substratua hiztegian eta ahoskeran agertzen da batez ere.

 

Okzitaniera estuki erlazionatua dago katalanarekin, ezaugarri linguistiko anitz dute amankomunean, eta baita jatorri bera ere.

Okzitaniera  X. m.an agertu zen idatzita eta nagusiki trobadoreen poesiarako erabili zen. Trobadoreek Frantzia, Espainia eta Europako beste herrialde batzuetako errege eta nobleen gorteetan amodiozko, satirazko eta gerrari buruzko poesiak exekutatu eta interpretatzen zituzten. Frantzia XV. m.an batu zenean, oil hizkuntza hobetsi zuen frantses gorteak, okzitaniera eta beste hainbat eskualde-hizkuntza gaitzetsis.

XIX. m.an okzitanierak berpizkunde bat izan zuen hein handi batean Federico Mistral (1830-1914) poetari esker, zeinak Mireiò poema ospetsua idatzi baitzuen eta okzitaniera batzen saiatu. Mistralek Literaturako Nobel saria jaso zuen 1904an. Gaur badago astekari bat, La Setmana, eta hileroko aldizkari bat, Prouvènço d’Aro, erabat okzitanieraz idatziak. Eskualdeko egunkari batzuek, hala nola La Dépêche du Midi-k, okzitanieraz zutabeak publikatzen dituzte. Halaber agertzen dira elebidun publikazio kultural eta politikoak ere, Aquo d'Aqui eta Monde en Óc adibidez. Frantzian “eskualde hizkuntzatzat” dago kontsideratua eta eskolan atzerriko hizkuntza bezala ikas daiteke.

Espainian Aran aranean mintzatzen da okzitaniera, katalan eta espainierarekin hizkuntza koofiziala da eta dokumentu ofizialetan, bide-seinaletan eta eskoletan erabiltzen da.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Latinaren a: cantar ¬ cantare, e irekia: pe ¬ pedem, e itxia:  mes ¬ mensem mantentzea;  bokal arteko kontsonante gorren ozenketa: amada ¬ amatam, logar ¬ locare, saber ¬ sapere; eta bokal arteko kontsonante ozenak frikaritzea: vezer ¬ vedere. B) Barneko tr yr:  payre ¬patrem, eta ct  ch: fach ¬ factum bihurtzea; barneko s kontsonante aurrean mantendu egiten da: testa ¬testam.

Morfosintaxia.

Idazkera. Latindar alfabetoa. Badira okzitanieraz idazteko bi araudi sistema: bata (klasikoa deitua, Erdi Aroko okzitanieran oinarritua) eta bestea (batzuetan mistraldarra deitua) frantses ortografia modernoan oinarritua. Batzuetan eztabaidak sortzen dira bi sisatemetako hiztunen artean.

 

 

HISTORIA. Occitania es el nombre dado, en la Edad Media, al conjunto de países  de lengua de oc y  lengua de oc al conjunto de dialectos hablados en el sur de Francia, con excepción del País Vasco y también en Italia y España. En provenzal antiguo la palabra oc es la partícula afirmativa, procedente del latín hoc. El dominio de los dialectos de lengua de oc está limitado al norte por el de los dialectos de lengua de oíl y francoprovenzales.

 

En la Edad Media, estos dialectos tenían cierta unidad. En efecto, los trovadores usaron una lengua única o al menos unificada y en parte convencional. Se le han dado diversos nombres: lemosín, porque los primeros trovadores del s. XII y los más ilustres eran de Lemosín y de Périgord, y  provenzal (lat. provincialem, der. de Provincia, de la antigua Provincia Romana, o Narbonense),  de Toulouse a los Alpes).

 

 

El provenzal antiguo se distingue por su carácter conservador. La ausencia de un centro director precipitó la fragmentación dialectal, sobre todo a partir del s. XV, fecha en que Provenza  se integró en la corona de Francia. Sus rasgos se conservan en los dialectos actuales. Actualmente se distinguen  varios dialectos principales: provenzal, languedociano, lemosín, auvernés y gascón, alpino.

 

Estos dialectos sufren fuerte competencia del francés y en las grandes ciudades están en franco retroceso; en las ciudades de importancia media se mantienen. El sustrato de lengua de oc aparece sobre todo en el vocabulario y la pronunciación.

El occitano está estrechamente relacionado con el idioma catalán, con el que comparte muchos rasgos lingüísticos e incluso su común origen.

El occitano apareció por primera vez escrito hacia el s. X y se utilizó principalmente para la poesía de los trovadores. Los trovadores ejecutaban e interpretaban poesías de amor, sátira y guerra en las cortes de los reyes y nobles en toda Francia, España y otros países de Europa. Cuando Francia se unificó en el s. XV, la lengua de oíl fue favorecida porla lengua de la corte francesa frente a la occitana y otras lenguas regionales, que empezaron a decaer.

 

Hacia el s. XIX surgió un renacimiento del occitano en gran parte gracias al poeta Federico Mistral (1830-1914), quien escribió el tan laureado poema Mireiò y trabajó por unificar la lengua occitana. Mistral obtuvo el premio Nobel de literatura en 1904. Hoy existe un semanario La Setmana y una revista mensual Prouvènço d’Aro escritos enteramente en occitano. Algunos periódicos regionales como La Dépêche du Midi publican columnas en occitano. También salen publicaciones culturales y políticas  bilingües como Aquo d'Aqui y Monde en Óc. Se emiten algunos programas en radios y TV. En Francia está considerada “lengua regional” y se puede estudiar en la escuela como lengua extranjera.

     En España se habla occitano en el Valle de Arán, donde es lengua cooficial con el catalán y español y se usa en los documentos oficiales, en señales viarias y en las escuelas.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Mantenimiento de la a latina: cantar ¬ cantare, la e abierta latina: pe < pedem, la e cerrada latina:  mes ¬ mensem;  sonorización de las consonantes sordas intervocálicas: amada ¬ amatam, logar ¬ locare, saber ¬ sapere; y fricatización de las consonantes sonoras  intervocálicas: vezer ¬ vedere. B) El grupo interior tr pasa a yr: payre ¬ patrem, ct a ch: fach ¬ factum; la s interior  ante consonante se mantiene: testa ¬ testam.

Morfosintaxis.  

Escritura. Alfabeto latino. Existen dos normas lingüísticas de escritura corrientemente utilidas por el occitano: la llamada clásica, basada en el medievo occitano y otra (a veces denominada mistraliana), basada en la moderna ortografía francesa. A veces surgen controversias entre los hablantes de ambos sistemas.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

DE NUEVO SOBRE LA TOPONIMIA OCCITANA (I), Joan Coromines, De Lingva Aragonensi, nº 4, 121→155 or., Sociedat de Lingüistica Aragonesa, Benás-Graus, 2008.

GRAMATICA OCCITANA, Segon los parlars lengadocians, CEO. 2. edizioa, Centre d’Estudis Occitans,  Loïs Alibèrt, 18,5x14, 530 or., Montpelhièr, 1976.

LE LANGUEDOCIEN de poche, Assimil évasion, Occitan central, Un guide de conversation original et facile, les mots clés, les expressions courantes, les coutumes locales, un lexique de plus de 2.000 mots, Nicolas Quint, 14,5x10,5, 208 or., Chennevières-sur-Marne, 2007.

LÌNDEFINIU GUAIRE EN ARAGONÉS: USOS I RELACIONS CON OCCITANO I CATALAN, Gorka Redondo Lanzas eta Xavier Tomás Arias, De Lingva Aragonensi, nº 2, 25-38, Sociedat de Lingüistica Aragonesa, Graus-Benás, 2006.

ÒC: TERRA E LENGUA, Edukia: Introduzione. L’importança de sentir-se occitans (L’importanza di sentirsi occitani). La patria della lingua occitana. Una lingua con tante grafie diverse. Cenni di grafia: la grafia classica. Cenni di grafia: l’Escolo dóu Po. Lavorare per l’occitano. Grafie a confronto, Valvaraita, Valle Varaita, Comunità Montana, Regione Piemonte, “Il solo territorio sovrano che il popolo occitano poté mai abitare furono la sua lingua e la sua litteratura (Robert Marty), 14x18, 33 or.,  Valle Varaita (Regione Piemonte, Comunità Montana), 1999.

PARLI OCCITAN, Manual d’iniciacion, Edicion Lengadociana, Escòla Occitana d’Estiu, Institut d’Estudis Occitans, Joan Rigosta, 21x14,5, 126 or., Puèglaurenç, 1997.

PETITE GRAMMAIRE OCCITANE, Jean Journot, Lacour/Rediviva, Réimpression, 20x14, 74 or., Nîmes, 1993.

SUS ETH DICCIONARI CATALÀ-OCCITÀ OCCITAN-CATALAN DE BELAGUER E POJADA, Aitor Carrera, De Lingva Aragonensi, nº 2, 75-90, Sociedat de Lingüistica Aragonesa, Graus-Benás, 2006.

 

Literatura

 

ET PASTOURAT.  ENO BAT D’AURO,  Estûdi de Tradiciounisme, F. Marsan, Lacour/Rediviva, Réimpression de l’édition de 1913, 20x14, 11 or., Nîmes, 2002.

LO LIBRE DE JÒB – QOHELÈT, Cantalausa, 21x14,5, 96 or., Rodés, 1983.

 PROVERBES DU LANGUEDOC, Inventaire alphabétique, Anne de Rulman, Lacour/Rediviva, Réimpression de l’édition de 1626, 20x14, 156 or., Nîmes, 1999.

 

***

 

UNA MICA DE DIALECTOLOGIA. ELS PARLARS DE LA VALL D’ARAN EN EL MARC DEL GASCÓ PIRINENC ORIENTAL, Aitor Carrera Baiget, De Lingva Aragonensi, nº 3, 9-40, Sociedat de Lingüistica Aragonesa, Benás-Graus, 2007.

 

OKZITANIAR ALFABETOA

OCCITAN ALPHABET

 

 

Okzitaniar alfabetoa / Occitan alphabet

A a

B b

C c

D d

E e

F f

G g

H h

I i

J j

L l

M m

a

be

ce

de

e

èfa

ge

acha

i

gi

èla

èma

N n

O o

P p

Q q

R r

S s

T t

U u

V v

X x

Z z

 

èna

o

pe

cu

èrra

èssa

te

u

ve

icsa

izèda

 

 

Okzitanieraren ahoslera (Langhedocera dialektoa)

Pronunciation of Occitan (Languedoc dialect)

 

 

Testu-lagina - Dialekto provenzala -Mistralen ortografia

Sample text - Provençal dialect - traditional orthography

 

Totei leis umans nàisson libres. Son egaus per la dignitat e lei drechs. An totei una reson e una consciència. Se dèvon tenir freirenaus leis uns 'mé leis autres.

 

Testu-lagina - Dialekto provenzala - Ortografia tradizionala

Sample text - Provençal dialect - Mistral’s orthography

 

Tóuti lis uman naisson libre. Soun egau pèr la digneta e li dre. An tóuti uno resoun e uno counsciènci. Se dèvon teni freirenau lis un 'mé lis autre.

 

Testu-lagina - Langhedocera dialektoa

Sample text - Languedoc dialect

 

Totas las personas nàisson liuras e parièras en dignitat e en dreches. Son cargadas de rason e de consciéncia e mai lor se cal comportar entre elas amb un eime de frairetat.

 

Testu-lagina - Auvernera dialektoa

Sample text - Auvergne dialect

 

Tas las prossonas neisson lieuras moé pariras par dignessa mai dret. Son charjadas de rason moé de consciença mai lhur fau argir entremei lha 'bei n'eime de freiressa.

 

Testu-lagina - Nizako dialektoa (Niçard), Ortografia klasikoa

Sample text - Nice dialect (Niçard), Classical orthography

 

Toti li personas naisson liuri e egali en dignitat e en drech. Son dotadi de rason e de consciéncia e li cau agir entre eli emb un esperit de frairesa.

 

Testu-lagina - Nizako dialektoa (Nissart/Niçart) - Mistralen ortografia 

 Sample text - Nice dialect (Nissart/Niçart), Mistralian orthography

 

Touti li persouna naisson libri e egali en dignità e en drech. Soun doutadi de rasoun e de counsciència e li cau agì entre eli em' un esperit de frairessa.

Translation

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)