a-saila Naxiera | Gramateka

Naxiera

NAXI, NAXI, NAXI

 

Language family: Sino-Tibetan, Tibeto-Burman, Lolo-Burmese.

Language codes:

ISO  639-1     -

ISO  639-2     -

ISO  639-3     nbf – inclusive code

                        Individual codes:

                        nxq – Naxi

                        nru – Narua (Yongning Na)

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: na, naxi dongba):

“moso” gutxiesgarria alt for naxi [NBF].

“mosso” gutxiesgarria alt for naxi [NBF].

“mo-su” gutxiesgarria alt for naxi [NBF].

lomi alt for naxi [NBF].

 mu alt for naxi [NBF].

nahsi alt for naxi [NBF].

 nakhi alt for naxi [NBF].

nasi alt for naxi [NBF].

naxi [NBF] hizk. Txina.

TXINA

 

naxi (nahsi, nasi, nakhi, lomi, mu, “moso”, “mosso”, “mo-su”) [NBF] 278.000 hiztun (1990eko errolda), barne eginik Yunnango 225.000 eta Sichuango 20.000. Gehienak (200.000) Lijiang Naxi Konderri Autonomoan, Yunnanen ipar-mendebaldean. Batzuk sakabanatuta Weixi, Zhongdian, Deqing, Yongsheng, Heqing, Yianchuan eta Lanping konderrietan zehar. Batzuk Sichan Probintziako Yanyuan, Yanbian eta Muli konderrietan zehar. Gutxi Batzuk Mangkang konderrian, Tibeten hego-ekialdean. Agian baita Myanmarren ere. Sino-Tibetan, Tibeto-Burman, Lolo-Burmese, Naxi. Dialektoak: lichiang (lijiang), lapao, lutien. Diotenez mendebaldeko dialektoa nahikoa uniformea da, eta kontsideratua estandar bihurtzeko (Dayangoa Lijiang Konderrian). Ekialdekoak baditu barne-diferentzia batzuk eta ulergarritasuna baliteke txikiagoa izatea harekin. Normalean txineraz idazten da. Jendea iraindua sentitzen da “moso” izen zaharrarekin. Txinako nazionalitate ofizialetako bat da. Lugu Lakuko ‘Eastern’ Naxiko 8.000  inguru matriarkalak dira. Silaba ez markatuak; 4 tonu. ‘Dongba’ izeneko idazkera sistema ideografikoa ez da praktikoa eguneroko erabilerarako, baina testu klasikoak errezitatzeko ilustrazio azkarren sistema bat da. Idazkerarako bi silabario ‘geba’ eta ‘malimasa’ deituak halaber erabiltzen dira Weixi Konderrian. Hiztegia, SOV. Silaba ez markatuak; 4 tonu. Alfabetatze maila bigarren hizkuntzan: % 62. Latindar alfabetoa 1950eko hamarkadan garatua eta 1984an berraztertua. Idazteko sistema ideografiko bat ’dongba’ deitua ez da praktikoa beti erabiltzeko, baina ilustrazio bizkorren sistema bat da testu klasikoak errezitatzeko. Bi silaba-idazkera ere, ‘geba’ eta ‘malimasa’ deituak, erabiltzen dira WeixiCountry-n.  

 

Hizkuntza / lengua: naxiera / naxi / naxi / naxi.

Hiztunak / hablantes (2002): 300.000 (Ethnologue).

Herrialdea / país: Txina.

 

 

HISTORIA. Naxitarrak (nakhi, naqxi eta nasi ere deituak) tibeto-birmaniar hizkuntz familiako yi adarrekoak dira. Mintzatzen da Yunnan eta Sichuan txinatar probintzietan, baita Tibeten ere eta seguruenez baita Myanmarren (Birmania) ere.

 

Naxitar herria Txinako ipar-mendebaldeko Huanghe eta Huangshui ibarretan bizi zen antzinako Qiang tribukoen ondorengoa da. Etengabe migratzen aritu ondoren, ekialde eta mendebaldeko Jinsha ibaiertzetan kokatu ziren. Gaur 300 bat mila naxitar bizi dira Yunnan eta Sichuan probintzien eta Tibet autonomoaren elkargunean.

Benetan harrigarria da nola beren arbasoak gai izan ziren ia 2.000 ikurreko  idazkera sistema bat asmatzeko, honela idazkera piktografiko berezi bat erabili, beren ohiturak jaso eta beren eskriturak erredaktatzeko. Gutxi dira gaur, ordea, eskriturak irakur ditzaketen maixuak. Dongba literatura, gorderik dagoena izan ezik, galtzear dago eta hori babestea gizadiaren arazo bihurtu da.

 

 

Naxieraren eta bere idazkeraren erabilera txinatar gobernuak debekatu egin zuen 1949an alderdi komunistak garaipena lortu zuenean eta 60ko hamarkadan Kultur Iraultzaren denboran erauziak izan ziren, aldi berean milaka eskuizkribu suntsituz

Gaur (2010) 60 bat apaiz dongba dira gai dongba idazkeran irakurri eta idazteko; dongba gazteak herrietako eskoletara joaten dira Lijiang eskualdean naxierazko klaseak ematera.

80ko hamarkadan egunkari bat publikatu zen dongba idazkeraz eta latindar alfabetoz, naxitarren artean beren hizkuntzaren zabalkundea sustatzeko. Hogeita hamar liburu baino gehiago publikatu ziren. Hasiera batean arrakasta izan zuen -1982an, 200 pertsona ziren gai naxiera latindar alfabetoan irakurtzeko-. 1985 inguruan  1.700 pertsona ziren gai. 80ko hamarkadaren hondarrean txinatar gobernuak gogor eragotzi zuen naxieraren irakaskuntza, baina berriro saiatzen  hasiak dira hizkuntza irakasten.

Naxiera halaber erabiltzen da Lijiangeko bide seinale eta komertzioetan.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika.

Morfosintaxia.

Idazkera. Naxi hizkuntzarako 3 idazkera ezberdin erabili izan dira: dongba eta geba idazkerak eta latindar alfabetoa. Mila eta laurehun bat sinbolo ditu, eta hauetatik % 90 piktogramak dira, nahiz eta batzuek baduten balio fonetikoa hieroglifikoen printzipioen arabera. Duen konplexutasunagatik, 15 urtetik gora behar izan daiteke dongba idazkera behar bezala ikasteko. Latindar alfabetoaren bertsio bat pinyinean onarritua 1957an ezarri zen eta 1984an berraztertu.

 

 

HISTORIA. Los naxi (también llamados nakhi, naqxi, nasi) pertenecen a la rama yi de la familia lungüística tibeto-birmana. Se habla en las provincias chinas de Yunnan y Sichuan, y en especial en la región de Lijiang. Existen individuos de este pueblo en Tibet y posiblemente también en Mianmar (Birmania).

El pueblo naxi es descendiente de la antigua tribu Qiang, que vivió en los valles  Huanghe y Huangshui en el noroeste de China. Tras una constante migración, al final se instalaron en regiones del este y oeste en las riberas del río Jinsha. Actualmente unos 300.000 naxis viven en la unión entre las provincias de Yunnan y Sichuan y la región autónoma del Tibet.

Es enormemente sorprendente que los antepasados naxis fueran capaces de crear un sistema de escritura de casi 2.000 caracteres, usando una escritura pictográfica particular para dar voz a sus costumbres y redactar sus escrituras. Son pocos hoy los maestros que pueden leer estas escrituras. La literatura dongba, salvo lo que está a buen recaudo,  está al borde de la desaparición y su salvaguarda se ha convertido en  problema de la humanidad.

El uso de la lengua naxi y su escritura fueron desautorizados por el gobierno  tras la victoria comunista en 1949 y en los años 60 durante la Revolución Cultural fueron enérgicamente suprimidos mientras se destruían miles de manuscritos.

 

Hoy (2010) son unos 60 sacerdotes dongba quienes pueden leer y escribir en escritura dongba; los jóvenes dongba a menudo visitan  las escuelas locales en la región de Lijiang para dar clases de naxi.

Se publicó un periódico en los años 80 en escritura dongba y en alfabeto latino con ánimo de  fomentar entre el pueblo la alfabetización en su propia lengua. Más de 30 libros se publicaron. Al principio fue una iniciativa exitosa -en 1982, 200 personas podían leer el naxi en alfabeto latino-. Hacia 1985 lo podían 1.700 personas. El gobierno chino prohibió la enseñanza del naxi a finales de la década de los 80, pero recientemente se ha intentado de nuevo reanudar la enseñanza de la lengua.

La escritura naxi se utiliza en las señales viarias y en nombres de los comercios en Lijiang.

 

 

LENGUA. Principales características.

Fonética.

Morfosintaxis.

Escritura. Se han utilizado 3 diferentes escrituras para naxi: las escrituras dongba y geba y el alfabeto latino. Posee unos 1.400 símbolos, de los que el 90% son pictogramas, aunque algunos poseen su valor fonético de acuerdo con los principios jeroglíficos. Debido a su complejidad, puede necesitarse más de 15 años para conocer correctamente la escritura dongba. Una versión del alfabeto latino basado en el pinyin fue introducido en 1957 y revisado en 1984.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

HIZTEGIAK, LEXIKOAK

 

NAXI DONGBA PICTOGRAPH DICTIONARY, Yunnan Fine Arts Publishing House, Copiller: He Pingzheng, English Translator: Xuan Qin, 20x14,  162 or.,Yunnan, 2004.

 

DONGBA IDAZKERA

DONGBA SCRIPT   

 

Naxi dongba idazkeraren lagin bat  

Sample of the Naxi Dongba script

 

 

 

Geba idazkera / Geba script

 

 

Geba idazkera estrukturalki txineraren antzekoa da eta txinatar karaktereetatik eratorritako sinboloen nahasketa bat erabiltzen du, bere kabuz asmatutako sinboloak eta dongba idazkeratik hartutako pictografo sinplifikatuak. Geba idazkeraz testu-lagin batzuk bakarrik ezagutzen dira eta, beraz,  idazkera oso gutxi ezagutzen da.

Ezkerretik eskuinera idazten da marra horizontaletan. Geba sinboloen balio fonetikoak ez daude arautuak, eta erabiltzaile bakoitzak (normalean dongba edo paiza) bat besteak baino nahiago izaten du irakurtzeko eta, jakina, sinboloek hainbat esanahi eduki ditzakete edota balio fonetiko batek grafia bat baino gehiago izan ditzake.

 

 

The Geba script is structurally similar to Chinese and contains a mixture of symbols derived from Chinese characters, independently invented symbols and simplified pictographs taken from the Dongba script. Few examples of texts in the Geba script are known, so the script is little understood.

 

Written in horizontal lines running from left to right. The phonetic values of Geba symbols are not fixed, instead each user (usually a dongba, or priest) tends to prefer one set of readings over another, and symbols can have various phonetic values, or one phonetic value can be signified by a number of different graphs.

 

 

Naxi geba silabarioaren zati bat / Part of the Naxi Geba syllabary

 

 

Testu naxi baten lagina geba idazkeran 

Sample Naxi text in the Geba script