a-saila Nambyera | Gramateka

Nambyera

NAMBYERA

NAMBYA, NAMBYA, NAMBYA

 

Language family: Niger-Congo, Atlantic-CongoVolta-Congo, Benue-Congo, Bantoid, Southern, Narrow Bantu, Central, S, Shona (S,10).

Language codes:

        ISO  639-1    -

        ISO  639-2    -

        ISO  639-3    kck – Kalanga

 nmq – Nambya

Guthrie code: S. 16.

Linguasphere: 99-AUT-ai.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: chinambya, nanzva, nambzya):

chinambya alt nambya [NMQ].

nambya [NMQ] hizk. Zimbabwe.

nambzya alt nambya [NMQ].

nanzva alt nambya [NMQ].

 

ZIMBABWE

 

nambya (chinambya, nanzva, nambzya) [NMQ] 64.000 hiztun (1993, P. Johnstone). Ipar Matabeleland-eko Primarily Hwange Distritua, hiztun batzuk Lupane eta Binga distrituen hego eta mendebaldera emigratu dute; batzuk Bulawayon. Niger-Congo, Atlantic-CongoVolta-Congo, Benue-Congo, Bantoid, Southern, Narrow Bantu, Central, S, Shona (S,10). Ahoskera direrentzia xumea Jambezi eskualdean: [Cwi] versus [Cu]; kalanga hurbila du, baina ezin elkar ulertu aste batzuk elkarrekin igaro gabe; ndebele eskolan irakasten da; gazte jende eskolatuak hainbat erraztasunez mintzatzen du; eskolatu gabeko zaharrenek nekez mintzatu eta ulertzen dute; nola gazteek hala helduek areago mintzatu eta ulertzen dute dombe; tongarekin kontaktua izan dutenek eroso sentitzen dira nambyarekin; normala togakoekin ezkontzea; shona hiztun gutxi batzuk Hwange District-en, prentsan eta media elektronikoetan hau nagusi, eta berdintsu nambya, nambyar gehienek ulertzen dute shona; nyanja normal mintzatu eta ulertzen da; eskola eta lanetik at gutxik aukeratzen dute ingelesa; eskolan apenas idatzi eta irakasten den, gazteria eskolatuak nahiago ndebele komunikaziorako. “Nanzva” da ndebele izena nambyarentzat. “baNyai” da herriaren izena. Ndebele eta ingelesa.

 

Hizkuntza / lengua: nambyera/ nambya / nambya / nambya.

Hiztunak / hablantes (2000): 90.000 (Ethnologue).

Herrialdea / país: Zimbabwe.

 

 

HISTORIA.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Azentu nagusia beti azken aurreko silabak hartzen du: minda, andeni, banhukaji, tamukabo. B) Bost bokal ditu: a, e, i, o, u eta bakoitzak bere hots bakarra du. Normalean ez dago diptongorik: 2 bokal segidan doazenean, bereizirik ahoskatzen dira. C) Aparteko ahalegina eskatzen du b eta bh, f eta fh, z eta zh bereiztea.

Morfosintaxia. A) Izena aurrizkiak eta erroak osatzen dute. Izenak aurrizkiaren arabera sailkatzen dira 9 klasetan. Ahaidetasuna adierazten duten izen batzuek ez dute aurrizkirik singularrean eta pluralean ma hartzen dute: mai ®

 ma-mai ‘amak’, tate ® ma-tate ‘aitak’. Kasu batzuetan  a hartzen dute singularrean eta ma pluralean: a-mai® ma-mai, a-maji ®

 ma-maji, a-mezwale ®  ma-mezwale ‘amagiarrebak’. B) Aditzak duen erroa, oso kasu gutxitan izan ezik, ez da behin ere aldatzen: -bona ‘ikusi’, -linga ‘iruditu’, -lya ‘jan’. Aditzaren denborak, pertsonak eta aurrizkiez eratzen dira. Infinitiboa erroari ku erantsiz eratzen da. Oso gutxitan erabiltzen da hu, batez ere adin handikoek. C) Ez dago adjektibo asko nambyaz, hizkuntza bantuetan gertatzen den bezala; beste era batera kalifikatzen dute izena, ez adjektiboekin. D) Konparatiboa adierazteko ez dauka adjektibo propiorik; hainbat era baliatuz lortzen du. E) Superlatiboa ku preposizioaz edota kupinda aditza baliatuz lortzen da. F) Hona hemen nambyaz lehenengo 10 zenbakiak: -mwe/-mwempela (1), -bili (2), -tatu/-nhatu (3), china (4), -shanu (5);  -shanu na -mwe  (6),  -shanu  na  -bili  (7),  -shanu na -tatu (8), -shanu na -na (9), igumi (10).

Idazkera. Latindar alfabetoa.

 

 

HISTORIA.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) El acento principal recae siempre en la penúltima sílaba: minda, andeni, banhukaji, tamukabo. B) Posee 5 vocales: a, e, i, o, u y cada una tiene un único sonido. Normalmente no hay diptongos: cuando 2 vocales siguen una a la otra, se pronuncian separadamente. C) Especial esfuerzo requiere distinguir b de bh, f de fh y z de zh.

Morfosintaxis. A) El nombre está compuesto por prefijo y raíz. Los nombres se clasifican según su prefijo en 9 clases. Algunos nombres que expresan parentesco no tienen prefijo en singular, y reciben ma en plural: mai ®  ma-mai ‘madres’, tate ®  ma-tate ‘padres’. En algunos casos reciben a en singular y ma en plural: a-mai ® ma-mai, a-maji ® ma-maji, a-mezwale ®  ma-mezwale ‘suegras’. B) El verbo tiene una raíz que, salvo en escasos casos, no varía: -bona ‘ver’, -linga ‘parecer’, -lya ‘comer’. Los diferentes tiempos, personas, etc. se forman con prefijos. Para el infinitivo, se añade el prefijo ku a la raíz. Raramente se utiliza el prefijo hu, principalmente por gente mayor. C) No hay muchos adjetivos en nambya, como ocurre en las lenguas bantú; califican el nonbre de manera diferente al uso de adjetivos. D) No existe un adjetivo propio para expresar el comparativo; se logra utilizando diferentes vías. E) El superlativo se logra utilizando la preposición ku o el verbo kupinda. F) Los 10  primeros  números  en  nambya  son:   -mwe/-mwempela (1), -bili (2), -tatu/-nhatu (3), china (4), -shanu (5);  -shanu na -mwe  (6),  -shanu  na  -bili  (7),  -shanu na -tatu (8), -shanu na -na (9), igumi (10).

Escritura. Alfabeto latino.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

NAMBYA GRAMMAR, Augustine Moreno SMI, 22x14, 176 or., Whange, 2004.

 

HIZTEGIAK, LEXIKOAK

 

NAMBYA DICTIONARY, Compiled by Agustine Moreno, 22x14, 208 or., Whange, 1988.

 

Literatura

 

IGAPO LYAMAMAI ECHIKATOLIKA LYAANNA UNCHENA, Catholic women of st. Anne, second print, Gweru, 1995.

INDEBO IMBUYA YAKAKWALWA NALUKA UNCHENA (Luke in Nambya), 1st Edition, Gweru, 1984.

KULOBOLANA KUCHENA, Marriage in Nambya, Matilo eSakalamente IyoKulobolana Kuchena (The Rite of Marriage), Hwange, 2001.

UNSIMISO (Confirmation in nambya), Matilo oNsimiso Pakati poNtebulo weMisa (The Rite of Confirmation Within the Mass), Hwange, 2001.