a-saila Mandjakera | Gramateka

Mandjakera

 

 

MANDJAKERA

MANDJAK, MANJAK, MANJAK

 

Language family: Niger-Congo, Atlantic-Congo, Atlantic, Northern, Bak, Manjaku-Papel.   

Language codes:

        ISO  639-1    -

        ISO  639-2    -

        ISO  639-3    MFV

Glottolog: mand1419.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: mandjak, baraa, kalkus, likes-utsia):

kanyop alt mandjak [MFV].

mandjak [MFV] hizk. Ginea-Bissau; baita Frantzia, Gambia eta Senegal ere.

mandjaque alt mandjak [MFV].

mandyak alt mandjak [MFV].

manjaca alt mandjak [MFV].

manjack alt mandjak [MFV].

manjaco alt mandjak [MFV].

manjacu alt mandjak [MFV].

manjak alt mandjak [MFV].

manjaku alt mandjak [MFV].

mandyak alt mandjak [MFV].

ndyak alt mandjak [MFV].

mandjaquealt mandjak [MFV].

ndyak alt mandjak [MFV].

mendyako alt mandjak [MFV].

kanyop alt mandjak [MFV].

GAMBIA

 

mandjak (mandjaque, manjaca, manjaco, manjiak, manjacu, manjak, mandyak, ndyak, kanyop) [MFV] 17.100 hiztun (1998). Ganbia Ibaiaren mendebalde eta hegoaldea. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Atlantic, Northern, Bak, Manjaku-Papel.  Dialektoak: bok (babok), sarar, teixeira pinto, tsaamo, likes-utsia (baraa, kalkus), cur (churo), lund, yu (pecixe). Zerrendako hainbat dialekto hizkuntza bereiziak izan daitezke; oso lotua mankanyera eta papelerari. Ikus sarrera nagusia Ginea-Bissaun.

 

GINEA-BISSAU

 

mandjak (mandjaque, manjaca, manjaco, manjiak, mandyak, manjaku, manjack, ndyak, mendyako, kanyop) [MFV]151.250 hiztun (1998), erdiek dialekto zentrala mintzatzen dute, % 25ek honekin ulergarriak diren dialektoak; herrialde guztietako populazio osoa 253.350; Bissauren mendebaldea eta ipar-mendebaldea; orobat mintzatua Frantzia, Gambia eta Senegalen. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Atlantic, Northern, Bak, Manjaku-Papel. Dialektoak: bok (babok, sarar, teixeira, pinto, tsaam), likes-utsia (baraa, kalkus), cur (churo), lund, yu (pecixe, siis, pulhilh). Aipatu dialekto batzuk hizkuntza bereiziak izan daitezke; oso erlazionatua mankanyera eta papelerarekin; politikoki garrantzitsua; milaka emigratuak Frantziara; izen-aurrizkiak, 2 plural forma, aditz laguntzaile konplexuak eta aspektu partikulak, aditz atzizkiak, perpaus erlatiboek adjektiboek bezala funtzionatzen dute, izen markatzaileekin hasieran eta amaieran; tonu bereizketa aditz eta izen formetan, ezaugarri enfatikoak.

 

SENEGAL

 

mandjak (mandjaque, manjaca, manjaco, manjak, manjaku, manjack, mandyak, majak, ndjak, kanyop) [MFV] 85.000  hiztun (1998). Senegal hego-mendebaldea. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Atlantic, Northern, Bak, Manjaku-Papel. Dialektoak: bok (kabok, sara, tauxeira pinto, tsaam), likes-utsia (baraa, kalkus), cur (churo), lund, yu (pecixe). Adierazitako dialekto batzuk izan daitezke hizkuntza bereiziak. Oso antzekoa  mankanyera eta papelerarekin. Ikus sarrera nagusia Ginea Bissaun.

 

Hizkuntza / lengua: mandjakera / mandjak / manjak / manjak

Hiztunak / hablantes (2007): 300.000 (L’Harmattan)).

Herrialdea / país: Ginea-Bissau (144.000), Senegal (100.000), Ganbia (20.000), Portugal, Frantzia.

 

 

HISTORIA. Mandjakek Ginea-Bissauko populazioaren % 12 osatzen dute (1.200.000 biztanle). Ginea Bissau-ko antolamendu hierarkikoa mandingeen motakoa da, gizartea klase sozial ongi berezituetan sailkatua:  nobleak, erlijiosoak eta artisauak. Kolonizazio portugesaren gogorkeriari ihes egin nahirik, mandyak asko Senegal eta Ganbiara joan ziren.

Ginea-Bissau urre eta esklabo askoren iturria izan da, esklabotzaren komertzioan Portugal, Britainia Haundia, Herbehereak eta Frantzia gogor lehiatu zirelarik. Esklabotza 1866ra arte luzatu zen eta denbora honetan guztian Brasili lotua egon zen Ginea Bissau. Honek esklaboez hornitzen zuen Brasil eta Brasilek trafikanteak eta funtzionarioak bidaltzen zituen. Brasilgo portugesak eragin handia eman zion herriko hizkerari.

Esklabotza ezeztaturik, potentzia kolonialistek Afrika partitu zuten. Grant iparramerikar presidentearen ebazpen batek Ginea Bissau portugesei esleitu zien. Herritarrak, ordea, kolonialismo portugesak zorrotz eta ankerkeriaz esplotaturik,  sarri matxinatu ziren. 1973an Batzar Nagusiak independentzia aldarrikatu zuen.

 

 

Irakaskuntza portugesez ematen da.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Bokalak laburrak edo luzeak izan daitezke. Luzeak errepikatu egiten dira idazterakoan. Sudurkariak ere izan daitezke. B) Afrikako hizkuntza askorena bezala, mandjakeraren ezaugarri bat kontsonante prenasalizatuak dira: mb, mp, nc, ng, nj, nk, nt… Fonema bakar bat eratzen dute.

Morfosintaxia. A) Mandjakerak ez du artikulurik, ez zehaztua ezta zehaztugabea ere. B) Maskulinoa eta femeninoaren ordez, klase nominalak daude, honela deituak hizkuntzalariek, bakoitzak bere aurrizkia dutelarik. Hamar klase daude, bakoitza bere aurrizkiarekin. Sexua esplizituki bereizi nahi bada, izenaren ondoren kaats hitza  erabiltzen da femeninorako eta nints / iënts edo kas maskulinorako: ùbùs ùkas (txakur arra), ùbùs ùkaats (txakur emea). C) Adjektibo posesiboa izenari eransten zaio, baina ez du generoa bereizten. D) Aditzaren infinitiboa pë- aurrizkiak ezaugarritzen du. E) Hona hemen mandjakeraz lehenengo 10 zenbakiak: plolé edo pëlolé (1), këtäb edo këtëb (2), kôants (3), këbaakër (4), kañan (5), paaj (6), paaj na plon (7), kôass (8), kôass na plon (9), ùntaaja (10). 5 zenbakiaren izenak, kañan, halaber esan nahi du eskua ere.

Idazkera. Latindar alfabetoa.

 

 

HISTORIA. Los manjak constituyen el 12% de la población de Guinea-Bissau (1.200.000 h). La organización jerárquica de Guinea-Bissau es de tipo mandingue con sus clases sociales bien diferenciadas de nobles, relogiosos y artesanos. Para rehuir la dureza de la colonización portuguesa, muchos manjak, pueblo de agricultores pacíficos, debieron emigrar a Senegal y Gambia.

Guinea Bissau ha sido gran fuente de oro y de esclavos, comercio éste donde rivalizaron Portugal, Gran Bretaña, Holanda y Francia. Durante todo el régimen esclavista, prolongado hasta 1866, la Guinea portuguesa estaba unida a Brasil, a quien urtía los esclavos y Brasil enviaba sus traficantes y funcionarios. El portugués de Brasil influyó notablemente en el habla local.

 

 

 

Tras la abolición de la esclavitud, las potencias colonialistas se repartieron África. Un arbitraje del presidente norteamericano Grant concedió Guinea Bissau a los portugueses en 1870.Sin embargo, las poblaciones locales, severamente explotadas por el colonialismo portugués, particularmente duro e inhumano, se rebelaron constantemente. En 1973, la Asamblea nacional proclamó la independencia.

En las escuelas, la enseñanza se imparte en portugués.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Las vocales pueden ser breves o largas. En el segundo caso, se duplican en la escritura. Pueden ser también nasales. B) Una característica de manjak, como de muchas otras lenguas africanas, es la existencia de consonantes prenasalizadas: mb, mp, nc, ng, nj, nk, nt… Constituyen un solo fonema.

Morfosintaxis. A) En manjak, no existe el artículo, ni definido ni indefinido. B) En lugar de masculino y femenino, existen lo que los lingüistas denominan clases nominales, que son caracterizadas por un prefijo. Son 10 clases, diferenciadas por el correspondiente prefijo. Con el fin de distinguir explícitamente el sexo, se pospone la palabra kaats para femenino y nints / iënts o kas para masculino: ùbùs ùkas (perro), ùbùs ùkaats (perra). C) El adjetivo posesivo se sufija al nombre, pero no señala el género. D) El verbo manjak tiene un infinitivo caracterizado por el prefijo pë-. E) Los 10 primeros números en manjak son: plolé o pëlolé (1), këtäb o këtëb (2), kôants (3), këbaakër (4), kañan (5), paaj (6), paaj na plon (7), kôass (8), kôass na plon (9), ùntaaja (10). La palabra para 5, kañan, significa también mano.

 

 

 

 

Escritura. Alfabeto latino.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

PARLONS MANJAK, «Gë ñakan manjakù», Langue de Guinée-Bissau, Carfa Mendès eta Michel Malherbe, L’Harmattan, hiztegia, 21,5x13, 225 or., Paris,  2007.

 

Parlons manjak liburuaren sinopsia :

 

Comme tous les ouvrages de la collection, ce Parlons manjak  présente cette langue de Guinée-Bissau, des éléments de conversation courante, quelques textes bilingues, des données sur la culture du peuple manjak ainsi que deux lexiques, manjak-français et français-manjak. C'est le premier ouvrage aussi complet sur la langue et la culture de ce peuple original et attachant.