a-saila Kumykera | Gramateka

Kumykera

KUMYK, KUMIK, KOUMYK

 

Language family: Altaic, Turkic, Western, Ponto-Caspian.

Language codes:        

ISO  639-1   -

ISO  639-2   kum

        ISO  639-3   kum

Glottolog: kumy1244.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: къумукъ тил. Qymyk til КъумьIк): 

kumuk  alt kumyk [KSK].

kumuklar alt kumyk [KSK].

kumyk [KSK] hizk. Errusia (Europa); baita Kazakstan eta Turkia ere.

kumyki alt kumyk [KSK].

 

ERRUSIA (Europa)

 

kumyk (kumuk, kumuklar, kumyki) [KSK] 282.000 hiztun (1992, UBS); herrialde guztietako poluazio osoa 282.500.  Hego Dagestan SESB, ipar eta hegoaldeko kaukasiar lautada. Halaber mintzatua Kazakhstan eta Turkian (Asia) ere. Altaic, Turkic, Western, Ponto-Caspian. Dialektoak: khasavyurt, buinaksk, khaikent. Dialektoak itxuraz nahikoa ezberdinak dira; hiztun gehienek errusiera darabilte 2. hizkuntzatzat; hezkuntza errusieraz, zerbait kumykeraz kumykeradun jendea gahiengoaz duten eskualdeetan; Lak-eko kumux dialektoaz ezberdina; hiztegia, gramatika; idazkera zirilikoa; egunkariak, irrati programak.

 

TURKIA

 

kumyk (kumuk, kumuklar, kumyki) [KSK] Herri gutxi batzuk. Altaic, Turkic, Western, Ponto-Caspian. Dialektoak: khasav-yurt, buinak, khaidak. Dialektoak itxuraz aski ezberdinak; Lak-eko kumux dialektoaz ezberdina; komunikazio handiko hizkuntza; idazkera zirilikoa. Ikus sarrera nagusia Errusian (Europa).

 

Hizkuntza / lengua: kumykera / kumyk / kumik / koumyk.

Hiztunak / hablantes (2010): 422.550 (Wikipedia).

Herrialdea / país: Errusia (Europa), Turkia, Dagestan, Kazakhstan,  Kaspioren kostaldea.

 

 

HISTORIA. Kumykera Dagestango hizkuntza literarioetako bat da, Dagestanen eta Kaspioren kostaldean mintzatua, Terek-etik Derbent-era. Turkiar hizkuntzen kiptxak taldekoa da ezaugarri aglutinanteekin. Nogaiera eta kazakherarekin senidetzen da.

Hizkuntza zaharren elementu lexikalak ditu, hala nola eszitenak (K.a. VIII. m), kimeriarrenak (K.a. VIII. m), hunoenak (K.o. IV m), bulgaroenak, kazareenak eta oguzenak.

Kumiketarrak herri turkiarra dira, beren askatasunaren oso zaleak, ausartak eta buruestima handikoak. Historialarien iritziz, IV. m.ko hunoak dira beren asabak, tribu turkiarra.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak. 

Fonetika. A) Letra gehienak frantsesez bezala irakurtzen dira. B) Kumykeran silabak irekiak (bokalez amaituak) nahiz itxiak (kontsonantez amaituak) izan daitezke. Bokal eta kontsonanteen arteko alternantzia emanez gero, normalean silaba kontsonantez hasten da eta bokalez amaitu: ана (а-на), бала (ба-ла). C) Uzbekeran bezalaxe, azentua azken silabak hartzen du, baina atzizkirik badago, azentua atzizkiak hartzen du.Oro har, maileguek mantendu egiten dute dagokien azentua.

Morfosintaxia. A) Kumykeraz, uzbekeran bezalaxe, ez dago artikulurik, ez mugatua ez mugagabea. B) Ez du generorik ere. C) Izenak bizidunak eta bizigabeak izan daitezke. Bizidunak gizakiak bakarrik izan daitezke (aita, ama, alaba, semea, medikua); beste izen guztiak bizigabeak dira, baita animalien izenak adierazita ere. D) Plurala -дар, -дер atzizkiak erantsiz egiten da. E) Kumykerak 6 kasu ditu: nominatiboa, edutekoa, datibo-direktiboa, lokatiboa, ablatiboa. Subjektuari nomanitiboa dagokio. F) Adjektibo epitetoa izenaren aurrean jartzen da eta ez du hartzen ez kasu-marka ezta pluralarena ere. G) Aditzek infinitiboan -макь, -мек, -ьІв, -ив, -ув, -уьв, -в atzizkiak eramaten dituzte. Atzizkia kentzean, erroa geratzen da eta honekin burutzen dira adizkera guztiak. Erroak berak bakarrik singularreko aginterako 2. pertsonaren balioa du. H) Hona hemen kumykeraz lehenengo 10 zenbakiak: бнр (1), зки (2 ), уьч (3), дëрт (4), беш (5), алтьI (6), етти (7), сегиз (8), тогьуз (9), он (10). Zeroa нол esaten da.

Idazkera. 1917ko urriko iraultza arte arabiar alfabeto modifikatua erabili zen. Idazkera hau, ordea, ez da egokia turkiar hizkuntza egituragatik, beren bokal ugariak ez dituelako kontuan hartzen. 1929an, kumykerak utzi egin zuen arabiar idazkera latindarra hartuz. 1938an, botere sobietarrak alfabeto zirilikoa inposatu zuen.

 

 

HISTORIA. El kumik o kumyk es una de las lenguas literarias de Daguestán, hablada en el Daguestán y en la costa del mar Caspio, del Terek al Derbent. Pertenece al grupo kipchak de las lenguas turcas  con características aglutinantes.Se emparenta con las lenguas nogay y kazakj.

Posee antiguos elementos  lexicales de las viejas lenguas de los escitas (s. VIII a.C.), de los kimerianos (s. VIII a.C.), de los hunos (s. IV d.C.), de los búlgaros, de los kazares y de los oguzes.

Los kumikes son un pueblo turco muy amante de su libertad, de gran valentía y altivez. Según los historiadores sus ancestros eran los hunos, tribu turca del s. IV.

 

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) La mayoría de las letras se pronuncian como en francés. B) Las sílabas kumik pueden ser abiertas (terminadas en vocal) o cerradas (terminadas en consonente). Si se da una alternancia entre  vocal y consonante, con frecuencia la sílaba empieza con consonante y termina con vocal: ана (а-на), бала (ба-ла). C) El acento, como en uzbek, cae en la última sílaba, pero si hay sufijos, el acento cae sobre el sufijo. En general, los préstamos mantienen su propio acento.

Morfosintaxis. A) En kumik, como en uzbek, no existe artículo, bi definido ni indefinido. B) Tampoco posee el género. C) Los nombres se dividen en animados e inanimados. Los nombres animados sólo conciernen a seres humanos (hombre mujer, hija, hijo, médico);  todos los demás nombres, incluso los que designan animales, son inanimados. D El plural se forma añadiendo los sufijos -дар, -дер. E) El kumik posee 6 casos: nominativo, posesivo, dativo-directivo, locativo, ablativo. El nominativo es el sujeto del verbo. F) El adjetivo epíteto se coloca delante del nombre y no recibe ni la marca del plural ni la del caso. G) Los verbos en el   infinito   poseen  siempre   los  sufijos   -макь, -мек, -ьІв, -ив, -ув, -уьв, -в.Al suprimir el sufijo, queda la raíz sobre la que se forman las flexiones. La raíz sola posee el sentido del imperativo de 2ª persona de singular. H) Los 10 primeros números en kumik son: бнр (1), зки (2 ), уьч (3), дëрт (4), беш (5), алтьI (6), етти (7), сегиз (8), тогьуз (9), он (10). El cero se dice нол.

 

 

Escritura. Hasta la revolución de octubre de 1917 empleó un alfabeto árabe modificado. Esta escritura, sin embargo, es poco adaptable a la naturaleza de las lenguas turcas ya que ignora la diversidad de sus vocales. En 1929, el kumik abandonó la escritura árabe en beneficio del latino. En 1938, el poder soviético decidió pasar al alfabeto cirílico.

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

PARLONS KOUMYK, Daghestan, Soadat Doniyorova eta Toshtemirov Qahramonil, gramatika eta hiztegia, 21,5x13,5,  179 or., Paris, 2004.

 

Parlons koumyk liburuaren sinopsia:

 

Le Daghestan, aujourd'hui au république autonome de la Fédération de Russie, était jadis appelé par les arabes la “montagne des langues”. D’ailleurs dagh est un mot turk qui signifie montagne et stan est une terminaison persane qui désigne une région.

On compte encore aujourd'hui au Daghestan une trentaine de langues appartenant à trois groupes linguistiques distincts (turc, indo-européen et caucasien du Nord-Est). Le koumyk est la langue du groupe turc la plus importante du Daghestan. Comme dans les autres ouvrages de la collection, on y trouve un rappel des données historiques, une description de la langue, les éléments de base de la conversation courante, les faits saillants de la culture ainsi que des lexiques.

 

KUMYK ALFABETOA

KUMYK ALPHABET

 

 

1928ra arte, kumykera arabiar alfabetoz idatzi zen.1928-1938 urteen bitartean latindar alfabetoz eta geroztik zirilikoz.

 

 

 

Until 1928, Kumyk was written with the Arabic alphabet. Between 1928 and 1938, it was written with the Latin alphabet, and with the Cyrillic alphabet since then.

 

 

Kumyk latindar alfabetoa / Kumyk Latin alphabet

 

 

Kumyk alfabeto zirilikoa / Kumyk Cyrillic alphabet