a-saila Kongoera | Gramateka

Kongoera

 

KONGOERA

KONGO, KIKONGO, KIKÔNGO

 

Language family: Niger-Congo, Atlantic-Congo, Volta-Congo, Benue-Congo, Bantoid, Southern, Narrow Bantu, Central, H, Kongo (H.10).

Language codes:

         ISO  639-1    kg

         ISO  639-2    kon

         ISO  639-3    kon – inclusive code

 Individual codes:

                    kng – Koongo

                    ldi – Laari

                    kwy – San Salvador Kongo (South)

                     yom – Yombe

Guthrie code: H. 14-16                    

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: kikongo, kikóóngó):

cabinda alt kongo [KON].

congo alt kongo [KON].

kikongo alt kongo [KON].

kikoongo alt kongo [KON].

kongo [KON] hizk. KED; baita Angola eta Kongo ere.

laadi dial kongo[KON].

lari alt laadi dial kongo [KON].

ANGOLA

 

kongo (kikongo, kikoongo, congo, cabindas) [KON] 1.144.000 hiztun (1990), populazioaren % 13 (1990, WA). Northwestern ingurua. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Volta-Congo, Benue-Congo, Bantoid, Southern, Narrow Bantu, Central, H, Kongo (H.10). Dialektoak: south congo, south east congo, west kongo (fiote, fioti), ndingi, mboka, laadi. Ndingi eta mboka baliteke hizkuntza bereiziak izatea. Ikus sarrera nagusia KEDan.

 

KONGO

 

kongo (kikongo, congo, kikoongo) [KON] Pool eskualdea, Brazzavilleren mendebalde eta ipar-mendebaldea. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Volta-Congo, Benue-Congo, Bantoid, Southern, Narrow Bantu, Central, H, Kongo (H.10). Dialektoak: laadi (lari), suundi (cisuundi), ghaangala (kighaangala, hangala). Kongo taldeko beste hizkuntza batzuk kongoeraren dialektotzat hartzen dira batzuetan. Ikus sarrera nagusia KEDan.

 

KONGOKO ERREPUBLIKA DEMOKRATIKOA

 

kongo (kikongo, congo) [KON] 1.000.000 hiztun (1986,  UBS). Herrialde guztietako populazio osoa 3.217.000 (1991, UBS). Bas-Congo Probintzia. Cataract dialektoa Bas-Congo Probintzian eta Mbanza Manteke inguruan. Bomaren ipar fioti eta komunitate sakabanatuak  Kongo ibaian zehar Brazzavilletik bere ahoraino. Halaber mintzatua Angola eta Kongon ere. Niger-Congo, Atlantic-Congo, Volta-Congo, Benue-Congo, Bantoid, Southern, Narrow Bantu, Central, H, Kongo (H.10). Dialektoak: south congo, central kongo, west kongo (fiote, fioti), bwende (buende), laadi, east kongo, southeast kongo, nzamba(dzamba). Fioti eta san salvador aski ezberdinak dira literatura bereizia behar izateko. Fioti halaber dute mintzatzen buende eta vili herriek, hizkuntza nazionala, SVO (dzambarentzat).

 

Hizkuntza / lengua: kongoera / kongo / kikongo / kikôngo.

Hiztunak / hablantes (2000): 3.217.000 (L’Harmattan).

Herrialdea / país: KED, Angola, Kongo.

 

 

HISTORIA. Bantu familiako hizkuntza nigero-kongotarra, jatorriz bakongo etniarena, lurralde handi batean kiKonge ya Leta (‘estatuko kikongoa’) edo kiTuba izenez lingua franca bezala erabilia. Espainieraz quicongo ere deitua.

 

Europar kolonizatzaileak iristean, kongoera garrantzizko hizkuntza bat zen hego-mendebaldeko kostaldean hedatua zegoen erresuman erabilia. Batasun hark bere baitan hartzen zituen Angola, Kongo (Brazzaville) eta Kongo (Kinshasa) eta portugesek XVII. m.aren erdialdean konkistatu zutenean desegin zen.

 

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika.

Morfosintaxia. A) Klase nominaslak erabiltzen ditu. B) Hizkuntza izenei dagokien aurrizkia -ki da. D) Hona hemen kongoeraz lehen 10 zenbakiak:     -mosi (1), -ole (2), -tatu (3), -ya (4),        -tanu (5), -sambanu (6), nsambwadi (7), nana (8), vua (9), kumi (10). 

Idazkera. Latindar alfabetoa.

 

 

HISTORIA. Lengua nigero-congolesa de la familia bantú propia de la etnia bakongo y usada como lengua franca de un amplio territorio con el nombre de kiKonge ya Leta (‘quicongo del estado’) o sencillamente kiTuba. En su versión española también se llama quicongo.

En la época de la llegada de los colonizadores europeos, el congo era una de las lenguas significativas utilizada en un reino que se extendía por las costas del sudoeste. Aquella unidad comprendía el norte de Angola, Congo (Brazzaville) y Congo (Kinshasa) y se desmoronó hacia mediados del s. XVII cuando fue conquistada por los portugueses.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética.

Morfosintaxis. A) Utiliza las clases nominales. B) El prefijo que corresponde al nombre de las lenguas es -ki. D) Los 10 primeros números en congo son:                -mosi (1), -ole (2), -tatu (3), -ya (4),           -tanu (5), -sambanu (6), nsambwadi (7), nana (8), vua (9), kumi (10). 

Escritura. Alfabeto latino.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

         PARLONS KIKÔNGO, Le lâri de Brazzaville et sa culture, Jean de Dieu Nsondé, L’Harmattan, gramatika eta hiztegia, 21,5x13, 183 or., Paris,  1999.

 

Parlons kikôngo liburuaren sinopsia:

 

Cet ouvrage se propose de présenter une variante du kikôngo -en l'occurrence le parler lâri de Brazzaville et de la région du Pool- à un public de non-initiés; qu'il s'agisse de voyageurs étrangers, voire de jeunes congolais issus de l'immigration en France.

La langue est présentée dans son contexte démografique, social, culturel et linguistique, celui des Lâri du Congo-Brazzaville, sous-groupe kôngo particulièrement dynamique et actif dans l’évolution historique et politique de ce pays au cours du XXe siècle. Les Lâri jouent ainsi un rôl central dans les conflits actuels, notamment comme fer de lance de l’opposition au pouvoir actuel de Denis Sassou Nguesso, mais aussi comme principales victimes de la sanglante répression exercée depuis Décembre 1998. Dans le passé, ils ont eu une place identique dans la contestation du pouvoir colonial français.

Le lâri est par ailleurs replacée dans son usage quotidien, ordinaire, courant, celui des familles, des parcelles, des marchés et des gares, avec notamment une présentation de règles grammaticales de base et un lexique qui permettront à tout un chacun d’en avoir un premier aperçu précis.

 

Otoitz katolikoa kikongoeraz / Catholic prayer in kikongo

 

oración catolica kikongo