a-saila Khmerera | Gramateka

Khmerera

KHMER, JEMER, KHMER

 

Language family: Austro-Asiatic, Mon-Khemer, Eastern Mon-Khemer, Khemer.

Language codes:        

ISO  639-1   km

ISO  639-2   khm

        ISO  639-3   either:

                             khn  - Central Khemer

                             kxm  - Northern Khemer

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: Phisa Khemer):

khmer, central [KMR] hizk. Kanbodia; baita ere AEB, Frantzia, Laos, Txina, Viet Nam ere.

khmer alt khmer, central [KMR].

cambodian alt khmer, central [KMR].

kho me alt khmer, central [KMR].

cur cul alt khmer, central [KMR].

 cu tho alt khmer, central [KMR].

 viet go mien alt khmer, central [KMR].

 khome alt khmer, central [KMR].

 krom alt khmer, central [KMR]. 

 

KANBODIA

 

khmer, central (khmer, cambodian) [KMR] 5.932.800 hiztun, populazioaren % 90 bat (1990); herrialde guztietako populazio osoa 7.039.200, 2. hizkuntzatzat dutenak barne 8.000.000 (1999, WA). AEB, Frantzia, Laos, Txina, Viet Namen ere mintzatua. Austro-Asiatic, Mon-Khemer, Eastern Mon-Khemer, Khemer. Tailandiako ipar khmereraren ezberdina; hizkuntza nazionala, gramatika, SVO.

 

VIET NAM

 

khmer, central (cambodian, kho me, cur cul, cu tho, viet go mien, khome, krom) [KMR] 895.000 hiztun (1993, Dang Nghiem Van). Hau Giang, Cuu Long, Kien Giang, Minh Hai, Thành phó Hò Chí minh, Song Bé, Tay Ninh probintziak, Hego-mendebalde Viet Nameko Mekong Delta. Austro-Asiatic, Mon-Khemer, Eastern Mon-Khemer, Khemer Dialektoak: central khmer, southern  khmer. Ikus sarrera nagusia Kanbodian.

 

Hizkuntza / lengua: khmerera / khemer / jemer / khemer.

Hiztunak / hablantes (2002): 11.700.000 (Rafael del Moral).

Herrialdea / país: Kanbodia (9.730.000), Viet Nam (1.070.000), Tailandia (780.000)...

 

 

HISTORIA. Mon-khmer familiako hizkuntza austro-asiarra, berez Kanbodiakoa, bere forma latinizatuan kanbodiera ere deitua. Duela 2.500 urte Kanboja Indiaren ipar-ekialdeko erreinu txiki bat baino ez zen.Hizkuntzalariek puntu amankomun asko aurkitzen dituzte khmereraren eta tai hizkuntzen artean, adar ezberdineko bi hizkuntza mendeetan elkarbizitza eginez harreman kultural eta literario ugari izan dituztenak. Hala ere, khmererak sailkapen zaila du.

 

 

Khmerera VII m.az gero ezagutzen da. Erreinu indartsu baten hizkuntza zen, hiriburua Angkorren zuena IX. eta XV. m.etan, Tailandiaren eragin handia zuela. Kultura haren agerkariak dira  gaurko obra arkitektoniko handiak, gero basoan abandonatuak izan zirenak. Hizkuntzak, ordea, poesiarako eta testu budistak eta hinduistak transmititzeko tresna izanez jarraitu zuen. 1864tik aurrera Kanbodiako erreinu ahula  protektoratu ingelesa izan zen, independentzia 1954an lortu zuelarik.

Sanskritoaren eraginaren ondoren palierarena jasan du. XII. m.an sartu zen erlijio budista eta bere kanona funtsezkoak izan dira hizkuntzaren etorkizuna bermatzeko.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Bere fonetika oso konplexua da aberastasun bokaliko aparta duelako: 30 soinu bokaliko grafia edo letra gutxiren bidez adierazten dira. Bokal labur eta luzeak bereizten ditu eta azken hauek idazkeran bikoiztu egiten dira. B) Khmereraren hitz gehienak silaba bat edo bi ditu. Bi baditu, lehenengoa tonugabea da eta herriko hizkeran ahoskatu gabe gera daiteke. Arau hau ez dute betetzen sanskritotik eta palieratik jasotako mailegu ugariek. Inguruko hizkuntzetan horren ohikoa den tonu-sistemaz ez da baliatzen.

Morfosintaxia. A) Hitzak ez dira benetan bereizten beren artean hala nola noiz diren izenak, aditzak edo adberbioak. Aldaezinak dira. B) Apenas bereizten dituen generoa eta numeroa, eta plurala burutzeko hitza errepikatzen du eta batzuetan, adjektiboa bakarrik edota halakotzat har daitekeena, edota bitarteko lexikoak erabiltzen ditu generoa adierazteko. Hitzen funtzioak (subjektua, osagarria...) hainbat partikulen bidez seinalatzen dira. C) Bere gramatika oso xumea da zeren eta hitzak aldaezinak direnez, funtzio gramatikala perpausean hartzen duten lekuak zehazten baitu. D) Izenordainen formak asko eta bariatuak dira eta kortesia enfasiz bereizten dute. E) Aditzek, eskema errezez jokaturik, ez dute inolako inflexiorik. Ez dute boz pasiborik. Aditzen jokaera aditzen aurrean nahiz atzean jartzen diren hitz laguntzaileen bidez burutzen da. F) Perpausaren ohiko ordena Subjektua + Aditza + Osagarriak dira. G) Aurrizki eta artizkien bidez hitz berriak sortzeko sistema oso aberatsa eta bariatua da eta produktiboa. Atzizkiak gutxi dira eta sistema ez da hizkuntza malaio-polinesiarrena bezain malgua. H) Vietnamerarekin hiztegi amankomun zaharra partekatzen du, baina sanskritoaren eragina erabakigarria zaio hiztegi kultural, intelektual, erlijioso, administratibo eta militarrean. I)  Hona hemen sistema kinarioa erabiltzen duten lehenengo 10 zenbakiak: muey (1), pii (2), bey (3), buen (4), pram (5), prammuey (6), prampii (7), prambey (8), prambuen (9), dep (10).

 

 

 

 

 

Idazkera. Bere idazkerak sistema propioa du, Indiako devanagari idazkeran inspiratua. Ezkerretik eskuinera idazten da baina hitzen artean espaziorik gabe. Testu zaharrena 610ekoa da. Grafia kontsonantiko batzuk bokal bezala espezialdu ditu, baina hala ere kontsonantearen 4 alboetako edozeinetan jartzen diren zeinu asko eta asko behar ditu bere sistema bokaliko aberatsa osatuko badu. Mailegu asko ditu sanskrito, paliera, frantsesa eta txineratik hartuak.

 

 

 

 

HISTORIA. Lengua austro-asiática de la familia mon-jemer, propia de Camboya, también llamada camboyano en su forma latinizada. Hace 2.500 años Kamboja era el nombre de un pequeño reino al nordeste de la India. Los linguistas encuentran muchos puntos en común entre las estructuras del jemer y las del tai, dos lenguas de distintos troncos que han convivido durante varios siglos con intercambios culturales y literarios. No obstante, el jemer se persenta como una lengua de difícil clasificación.

Se conoce el jemer desde el siglo VII. Fue la lengua usada por un poderoso reino que tuvo su capital en Angkor entre los ss. IX y XV, fuertemente influenciado por Tailandia. De aquella cultura dan muestra hoy sus grandes obras arquitectónicas, que posteriormente fueron abandonadas en la selva. La lengua, sin embargo, continuó siendo un vehículo para la poesía y transmisión de textos budistas e hinduistas. Desde 1864 el débil reino de Camboya fue un protectorado inglés, que recuperó la independencia en 1954.

A la influencia del sánscrito le sigue la de pali. La religión budista introducida hacia el s. XII y el canon que la acompaña, es de fundamental importancia en el futuro de la lengua.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Su fonética es compleja por su especial riqueza vocálica: 30 sonidos vocálicos se indican con un reducido número de grafías o letras. Distingue entre breves y largas y estas últimas se duplican en la escritura. B) La mayoría de las palabras del jemer tienen 1 ó 2 sílabas. Si tienen 2 la primera es átona y puede dejar de pronunciarse en el habla coloquial. Quedan fuera de esta regla los numerosos préstamos del sánscrito y pali. No utiliza el sistema de tonos tan frecuente en las lenguas vecinas.

Morfosintaxis. A) Las palabras no se dintinguen realmente unas de otras al modo de la distinción entre nombres, verbos, adjetivos y adverbios. Son invariables.B) Apenas señala el número ni el género y cuando lo hace se duplica la palabra para indicar el plural, y a veces sólo el adjetivo, o la que se puede considerar como tal, o se usan medios léxicos para indicar el género. Las funciones de las palabras (sujeto, complemento...) se señalan con la ayuda de diversas partículas. C) Su gramática es sencilla porque debido a la invariabilidad de sus palabras, la función gramatical viene definida por el lugar que ocupan  en la frase. D) Sus formas pronominales son amplias y variadas y distinguen  con énfasis la cortesía. E) Los verbos, conjugados en esquemas sencillos, no tienen ningún tipo de inflexión. Rechazan construcciones como la voz pasiva. La conjugación se sirve de palabras auxiliares que se colocan delante o detrás de los verbos. F) El orden habitual de la oración es el de Sujeto + Verbo + Complementos. G) El sistema de formación de nuevas palabras a través de prefijos e infijos es rico y variado y muy productivo. Los sufijos son raros y el sistema  es menos maleable que el de las lenguas malayo-polinesias. H) Con el vietnamita comparte un vocabulario antiguo común, pero la influencia del sánscrito es decisiva en todo lo que se refiere al vocabulario cultural, intelectual, religioso, administrativo y militar. I) Los 10 primeros números, que usan el sistema quinario, son: muey (1), pii (2), bey (3), buen (4), pram (5), prammuey (6), prampii (7), prambey (8), prambuen (9), dep (10).

Escritura. Utiliza su propio sistema de escritura, el jemer, inspirado en la escritura devanagari india. Se escribe de izquierda a derecha pero sin espacios entre palabras. La inscripción más antigua remonta al año 610. Especializa algunas grafías consonánticas como vocales, lo cual no impide que se hagan también necesarios muchos signos que se colocan en cualquiera de los 4 lados de la consonante para completar las necesidades de su rico sistema vocálico. Tiene numerosos  préstamos obtenidos del sánscrito, pali, frncés y chino.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

CAMBODIAN SYSTEM OF WRITING and BEGINNING READER, Franklin E. Huffman, 361 or., New York, 1970.

 

KHEMER ALFABETOA

KHMER ALPHABET   

 

 

K.o. V. eta VI. m.etan zehar Indiaren hegoaldean eta Hego-Ekialdeko Asian erabili zen pallawa idazkeraren bidez, antzinako Indiako brahmi idazkeran du jatorria Khemer alfabetoak.  Khemereraz idatzitako idazkun zaharrena, Phnom Penheren hegoaldeko Takew Probintziako Angkor Borein aurkitua, K.o. 611. urtekoa da. Khemer alfabetoak oso antz handia du thai eta lao alfabetoena. Alfabeto silabikoa da, non kontsonante bakoitzak bi forma dituen, bat /a/ inherentearekin (1. seriea) eta beste /o/ inherentearekin (2. serierea). Bokalak adierazten dira bereizirik edota diakritikoekin, hauek kontsonenteen gainean, behean, aurrean, atzean nahiz inguruan idatziz.  Kontsonante guztiek dukate azpidazkera  forma bat, caluster bateko bigarren kontsonantea idazteko. Bokalen ahoskera jakiteko kontsonanteei lotuak dauden ala ez ikusi behar da lehenengo edo bigarren seriekoa den jakiteko. Khemererazko testuan ez dago hitzen artean espaziorik, baina espazioek adierazten dute esaldiaren edo perpausaren amaiera. Nahiz eta khemerera estandardizatzen saio handiak egin, hitz askok ahoskera bat baino gehiago daukate.

 

 

The Khmer alphabet is descended from the Brahmi script of ancient India by way of the Pallava script, which was used in southern India and South East Asia during the 5th and 6th Centuries AD. The oldest dated inscription in Khmer, found at Angkor Borei in Takev Province south of Phnom Penh, dates from 611 AD.

The Khmer alphabet closely resembles the Thai and Lao alphabets. This is syllabic alphabet in which each consonant has two forms, one with an inherent /a/ (first series) and one with an inherent /o/ (second series)

Vowels are indicated using either separate letters or diacritics, which written above, below, in front of, after or around consonants. All consonants have a subscript form which is used to write the second consonant of a cluster. The pronunciation of the vowels depends on whether a consonant they are attached to is of the first or second series. In a Khmer text there are no spaces between words, instead spaces indicate the end of a clause or sentence. Inspite of efforts to standardise written Khmer, many words have more than one accepted spelling. Inspite of efforts to standardise written Khmer, many words have more than one accepted spelling.

 

 

Kontsonanteak / Consonants

 

 

 

Azpidazkerako kontsonanteak / Subscript consonants

 

 

Bokal bereiziak / Inpedendent vowels

 

 

 

 

Numeralak / Numerals

 

 

 

Testu-lagina / Sample text

 

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskbideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)