a-saila Khakasiera | Gramateka

Khakasiera

KHAKAS, KHAKAS, KHAKAS

 

Language family: Altaic, Turkic, Northern.

Language codes:        

ISO  639-1    -

ISO  639-2    tut

        ISO  639-3    kjh

Glottolog: khak1248.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: khakasça):

abakan tatar alt khakas [KJH].

khakas [KJH] hizk. Errusia; baita Txina ere.

khakhas alt khakas [KJH].

khakhass alt khakas [KJH].

yenisei tatar alt khakas [KJH].

 

ERRUSIA (Asia)

 

khakas (khakhas, khakhass, abakan tatar, yenisei tatar) [KJH] 64.800 hiztun ama hizkuntza dutenak (% 81 80.000 jendeko populazio etniko batean (1993, UBS); bi herrialdeetako populazio osoa 64.800 edo gehiago. Khakasia, Altai Mendien iparraldea eta Oblast-eko iparralde apur bat; Ababan da hiriburua; halaber mintzatua Txinan ere. Altaic, Turkic, Northern. Dialektoak: sagai (sagaj), beltir, kacha (kaca), kyzyl, shor, kamassian. Elebitasuna errusieraz; idazkera zirilikoa.

 

TXINA

 

khakas (khakhas, khakhass, abakan tatar, yenisei tatar) [KJH] 10 hiztun trebe 875eko talde etniko batean (1982ko errolda). Fuyu Herrialdea, Qiqihar iparraldean, Heilongjiang Probintzian. Altaic, Turkic, Northern. Dialektoak: sagai, beltir, kacha, kyzyl, shor, kamassian. Elebitasuna Mongolian, txineraz; 10 bat zaharrek mintzatzen dute trebetasunez, beste batzuk hitz batzuen jabe dira soilik, baina nagusiki mongolieraz; jende gaztea elebakarra txineraz; jendea Errusiako Altai mendietatik etorria 1761ean. Ikus sarrera nagusia Errusian.

 

Hizkuntza / lengua: khakasiera / khakas / khakas / khakas.

Hiztunak / hablantes (2002): 64.810 (Ethnologue).

Herrialdea / país: Errusia (Khakasia), Txina.

 

 

HISTORIA. Errusia herrialde zabal multietniko, multikultural eta multikonfesionala da, 176 nazionalitate eta talde etniko baino gehiagok osatua. Khakasiarrak Baikal lakuaren hego-ekialdean bizi dira. Beren tradizioez, beren askatasunaz, beren ausartasunaz eta harrotasunaz fier dira.

Aspaldidanik zegoen Errusia interesatua khakasiarren lurraldeaz. Errusiarekiko lehenengo harremanak adiskidetsuak izan ziren, XVII. mende hasieran. Baina ezarian bezala gauzatu zen batasuna Errusia tsaristarekin eta 1727an khakasiarren lurraldea Errusia tsaristaren parte zen osoki. Bertakoek ez zuten aukerarik gobernuan parte hartzeko eta ez zuten eskubide zibilik ez politikorik. Sobietar garaian Khakasiako Errepublika autonomoa deklaratu zen 1923an.  Khakasian alfabeto zirilikoa inposatu zen eta errusiera nahitaezko bilakatu irakaskuntzan.

30eko urteetan fabrikak, zentral elektrikoak etab. eraiki zituzten.Langileak Errusiatik joaten ziren eta bertakoak gutxiengoan geratu ziren. Stalinen politikak alderdiburuak eta intelektualak ezabatu eta ehunka khakasiar izan ziren politika honen biktima. Gaur Khakasiako konstituzioa eta Errusiakoa bateragarriak dira. Khakasiera eta errusiera biak dira ofizialak Khakasian. Khakasiera turkiar hizkuntzen uigur-oghuze taldekoa eta eranskaria da eta 4 dialekto ditu.

Khakasiaren azalera 61.900 km2-koa da eta 2005an 540.990 biztanle zituen: % 80 errusiarrak, % 12 khakasiarrak, % 1,7 alemanak, % 1,5 ukraniarrak, % 0,7 tartaroak, % 0,5 bielorrusiarrak

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. Letra gehienak frantsesez bezala ahoskatzen dira.

 

Morfosintaxia. A) Khakasiar silabak irekiak (bokalez amaituak) nahiz itxiak (kontsonantez amaituak) izan daitezke. B) Azentua, uzbekieraz bezala, azken silabak hartzen du, baina atzizkirik baldin badago, hauetako azkenak jasotzen du. Oro har, maileguek berena mantentzen dute.C) Ez du artikulurik, ez mugaturik ez mugagaberik. Ez du generorik ere. D) Izenak bizidunak eta bizigabeak dira. Plurala erroaren arabera erantsitako atzizkiz eratzen dute.  E) Zortzi kasu ditu: nominatiboa, genitibo / posesiboa, datibo/direktiboa, akusatiboa, ablatiboa, lokatiboa, direktiboa, instrumentala. F) Adjektiboa izenaren aurrean jartzen da eta ez du ez pluralaren ez kasuaren markarik. G) Aditzak dagokion aditz-mailaren atzizkia erantsiz eratzen dira. Atzizkia kenduz gero erroa geratzen da eta hau baliatuz eratzen dira beste adizkera guztiak: denborak, jokaera, modua, partizipioa. Erroak berak bakarrik aginterako 2. pertsona  singularraren zentzua hartzen du. H) Hona hemen khakasieraz lehenengo 10 zenbakiak: пір (1), ікі (2), ўс (3), торт (4), пнс (5), алты (6), читі (7), сигіс (8), тоFыс (9), он (10).

Idazkera. 1917an khakasiar alfabeto bat sortzeko ahaleginak egin ziren, baina 1924-1926 urteetan alfabeto zirilikoa erabiltzen hasi zen. 1929an idazkera zirilikoa utzi eta latindar alfabetoa hartu zen. 1939an, sobietar botereak alfabeto zirilikoa inposatzea erabaki zuen.

 

 

HISTORIA. Rusia es un vasto país multi-étnico, multi-cultural y multi-confesional, compuesto por más de 176 nacionalidades y grupos étnicos. Los khakas forman un pueblo que habita al sudeste del lago Baikal. Es un pueblo amante de sus tradiciones, de su libertad, su valentía y orgullo.

Desde hacía tiempo, Rusia estaba interesada por los territorios de los khakas. Los primeros contactos con Rusia fueron amistosos, a comienzos del s. XVII. Poco a poco se realizó la unificación y en 1727 los territorios de los khakas formaron parte integral de la Rusia zarista. La población autóctona no tuvo acceso a puestos del gobierno ni disfrutaba de derechos civiles y políticos. En el período soviético se declaró la República autónoma de Khakasia en 1923. Se impuso el alfabeto cirílico en Khakasia y el ruso fue obligatorio en las escuelas.

 

 

 

 

 

En los años 30 se construyeron fábricas, centrales eléctricas etc. Los trabajadores venían de Rusia y los del país quedaron en minoría. La política de Stalin se deshizo de los jefes del partido y de los intelectuales y cientos de personas khakas fueron víctimas de esta política. Hoy la constitución de Khakasia es compatible con la de Rusia. La lengua khaka es una de las dos lenguas oficiales de Khakasia con el ruso. La lengua khaka pertenece al grupo uigur-oghuze de lenguas turcas, es aglutinante y  posee 4 dialectos.

La superficie de Khakasia es de 61.900 km2 y en 2005 contaba con 540.900 habitantes: 80% rusos, 12% khakas, 1,7% alemanes, 1,5% ucranianos, 0,7% tártaros, 0,5% bielorusos.

 

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. La mayoría de las letras  se pronuncian como en francés.

Morfosintaxis. A) Las sílabas khakas pueden ser abiertas (terminadas en vocal) o cerradas (terminadas en consonante). B) El acento, como en uzbeco, cae en la última silaba, pero si hay sufijos, lo recibe el último de éstos. En general, los préstamos conservan el suyo propio.C) No hay artículo, ni definido ni indefinido. Tampoco existe el género. D) Los nombres se dividen en animados e inanimados. Su plural se forma añadiendo prefijos según la constitución de la raíz. E) Posee 8 casos: nominativo, genitivo/posesivo, dativo / directivo, acusativo, ablativo, locativo, directivo, instrumental. F) El adjetivo precede al sustantivo  y carece de las marcas del plural y del caso. G) Los verbos se forman a base de sufijos. Suprimiendo el sufijo, queda el radical sobre el que se construyen todas las otras formas verbales: tiempos, conjugación, modo, participio. El radical solo tiene el sentido del imperativo de 2ª persona de singular. H) Los 10 primeros números  en khaka son: пір (1), ікі (2), ўс (3), торт (4), пнс (5), алты (6), читі (7), сигіс (8), тоFыс (9), он (10).

 

 

 

 

 Escritura. En 1917 hubo tentativas  de crear un alfabeto khaka, pero 1924-1926 se comenzó a utilizar el alfabeto cirílico. En 1929 se abandonó la escritura cirílica adoptando el alfabeto latino. En 1939, el poder soviético decidió volver al alfabeto cirílico

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

PARLONS KHAKAS, Une langue de Sibérie, Saodat Doniyorova, Djamila Arzikulova eta Chodiyor Donyorov, L’Harmattan, gramatika eta hiztegia, 21,5x13, 193 or., Paris, 2008.

 

Parlons khakas liburuaren sinopsia:

 

La république de Khakasie est l’une des 21 républiques qui forment la fédération de Russie. Située à l'Est du Lac Baïkal, elle est limitrophe de la république de l'Altaï et de celle de Touva. La langue khakas fait partie  de la grande famille des langues turques. C’est, avec le russe, l'une des deux langues officielles de la République mais elle ne compte que 60.000 locuteurs. Les autorités de la république se félicitent de la parution de cet ouvrage qui fait connaître leur langue et leur culture.

 

KHAKAS ALFABETOA

KHAKAS ALPHABET 1934

 

 


Khakasiera latindar alfabetoa / Khakas Latin alphabet

 

Khakasiera alfabeto zirilikoa / Khakas Cyrillic alphabet

 

Testu-lagina / Sample text

 

Полған на кiзi пос паза тиң тöрiпче паза тиң постың синiн пiлiнгенiн паза тöрелерiнiңде полча. Олардың сағынғаны паза арығ сағыс пар паза харындастар чiли тудынарға киректер.

Letraldaera / Transliteration (by Shawn Kilpatrick)

 

Polğan na kïzï pos paza tiŋ törïpçe paza tiŋ postıŋ sinïn pïlïngenïn paza törelerïnïŋde polça. Olardıŋ sağınğanı paza arığ sağıç par paza xarındastar çïli tudınarğa kirekter.

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)