a-saila Kazakera | Gramateka

Kazakera

KAZAKH, CAZAJO, KAZAKH

 Language family: Altaic, Turkic, Western, Aralo-Caspian.

Language codes:

        ISO  639-1    kk

        ISO  639-2    kaz

        ISO  639-3    kaz

Glottolog: kaza1248.

 Beste izen batzuk (autoglotonimoa: qazaq tili):

gazaqi alt kazakh [KAZ].

hazake alt kazakh [KAZ].

kaisak alt kazakh [KAZ].

kazak alt kazakh [KAZ].

kazakh [KAZ] hizk. Kazakhstan; baita Afganistan, Alemania, Iran, Kirgizistan, Mongolia, Errusia (Asia), Tajikistan, Turkia (Asia), Turkmenistan, Txina, Ukraina, Uzbekistan ere.

kazakh dial azerbaijani, north [AZE].

kazakhi alt kazakh [KAZ].

kazax alt kazakh [KAZ].

kosach alt kazakh [KAZ].

qazaq alt kazakh [KAZ].

qazaqi alt kazakh [KAZ].

qazhak dial azerbaijani, north [AZE].

 AFGANISTAN

 kazakh (kazakhi, qazaqi, qazaq) [KAZ] 2.000 hiztun. Ipar Afganistan, bereziki Chahar Dara Distriktua Kunduzen mendebaldean eta Khanabad eta Andkhoi inguruan. 500 Herat hirian. Altaic, Turkic, Western, Aralo-Caspian. Dialektoak: northeastern kazakh, southern kazakh, western kazakh. Ikus sarrera nagusia Kazakhstanen.

 IRAN

 kazakh (kazak, kazakhi, gazaqi) [KAZ] 3.000 hiztun (1982an, ustez). Gorgan Hiria, Mazandaran Probintzia. Altaic, Turkic, Western, Aralo-Caspian. Alfabetatua dagoen orok erabiltzen du arabiar idazkera. Ikus sarrera nagusia Kazakhstanen.

 KAZAKHSTAN

 kazakh (kazak, kaisak, kosach, qazaq) [KAZ] 5.293.400 hiztun (1979ko errolda), populazioaren % 40, kazakhiarren % 98k dute ama hizkuntza. Herrialde guztietako populazio osoa 8.000.000 (1999, WA). Kazakhstan, Sobietar Asia Zentrala eta mendebalde Siberia. Halaber mintzatua baita Afganistan, Alemania, Iran, Kirgizistan, Mongolia, Errusia (Asia), Tajikistan, Turkia (Asia), Turkmenistan, Txina, Ukraina eta Uzbekistanen ere. Altaic, Turkic, Western, Aralo-Caspian. Dialektoak: northeastern kazakh, southern kazakh, western kazakh. Dialekto diferentzia handirik ez. Askok dute 2. hizkuntzatzat errusiera edo uzbekera. Areagotzen ari dira harrotasun etnikoa eta islamdarrekiko sentimendu anaikorrak. ‘Eastern Kirghiz’ eta ‘Western Kirghiz’ izenak oker aplikatuak izan dira kazakerari buruz. Hizkuntza ofiziala. SOV. Idazkera zirilikoa. Indartzen ari da hezkuntza kazakeraz. Irrati programak.

 TURKIA (Asia)

 kazakh (kazakhi, qazaqi, kazax, kosach, kaisak) [KAZ] 600 edo gehiago hiztun (1982). Salihli hiria Manisa Probintzian eta jakin gabeko kopurua Istanbul hirian; 308 Kayseri Probintzian; Afganistandik errefuxiatuak, gaur turkiar hiritarrak. Altaic, Turkic, Western, Aralo-Caspian. Turkian latindar idazkera. Ikus sarrera nagusia Kazakhstanen.

 TXINA

 kazakh (kazak, kazax, hazake) [KAZ] 1.111.718 hiztun (1990eko errolda),  barne eginik 830.000 ipar-ekialdetar kazakhiar, 70.000 hego-mendebaldar kazakhiar (1982). Ipar Xinjiang (Yili Kazakh Prefektura Autonomoa), ekialde Xinjiang (Mulei Kazakh Konderri Autonomoa eta Balikun Kazakh Konderri Autonomoa), ipar-mendebalde Gansu (Akesai Kazakh Konderri Autonomoa) eta ipar-mendebaldar Qinghai probintziak. Altaic, Turkic, Western, Aralo-Caspian. Dialektoak: northeastern kazakh, southwestern kazakh. Nazionalitate ofiziala. SOV. Latindar alfabetoa zeukaten; 1980az gero, arabiar idazkera modifikatua darabilte. Irrati programak. Ikus sarrera nagusia Kazakhstanen.

 Hizkuntza / lengua: kazakera / kazakh / cazajo / kazakh

Hiztunak / hablantes (2002): 10.057.000 (Rafael del Moral).

Herrialdea / país: Kazakhstan (7.060.000), Txina (1.230.000 Xinjing probintzian), Errusia (560.000), Mongolia (144.000), Kirgizistan (40.000), Uzbekistan (930.000) eta Turkmenistan (93.000).

 

 

HISTORIA. Familia turtzikoko hizkuntza altaikoa, jatorriz Kazakhstangoa, maiz turkieraren aldaeretako bat kontsideratua. Tradizionalki nomada den herri baten mintzaira da, mendeetan zehar turkiarren eta beste hainbat herriren migrazio lurralde izan ziren Asia zentraleko estepetan oso hedatua.

 

XV. m.an hartu zituen hizkuntzaren aspektu bereziak hizkuntza burujabe bihurtzeko. Uzbekera izan zen denbora luzez hiztun hauen hizkuntza literarioa. 

 

Gaurko Kazakhstan herrialdea Errusiaren parte da 1731z gero. Hainbat aldaketaren ondoren, Sobiet Batasunari atxiki zitzaion 1936an eta 1991n, errepublika haien batasuna eraitsi zenean, bere independentzia eskuratu zuen.

Poesia epiko oralaren tradizio bikaina du kazakerak, XIX. m.az gero publikazioen bidez  ere transmititu dena. Kazakerazko lehen publikazio Zar Zaman poetaren liburu bat da, 1840an agertua  arabiar alfabetoz idatzirik.

Bere hiztunak tradizionalki musulmanak dira.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika.

Morfosintaxia. A) Bere hizkuntza egitura osoa turkieraren parekoa da eta apenas duen ezaugarri propio bereizgarririk. B) Hona hemen kazakeraz lehenengo 10 zenbakiak: nöl (0), bir (1), iki (2), üsh (3), tort (4), bes (5), altë (6), jeti (7), segiz (8), toghez (9), on (10).

Idazkera. 1927 arte arabiar alfabetoa erabili zuen.Gero latindar alfabetoa hartu zuen  eta 1940an alfabeto zirilikoa baliatu zuen hainbat doikuntza egin ondoren. Idazkera zirilikoa ez zen oso onartua izan eta eskoletan eta administrazioan arabiar alfabetoa baliatzen jarraitu zuten.

 

 

HISTORIA. Lengua altaica de la familia túrcica propia de Kazajstán, considerada muchas veces como una de las variedades del turco. Lo habla un pueblo tradicionalmente nómada y muy extendido por las estepas de Asia central, que fueron durante siglos escenario de sucesivas migraciones de turcos y otros pueblos.

El cazajo da forma a sus peculiaridades lingüísticas  como lengua independiente del grupo hacia el s. XV. Durante mucho tiempo el antiguo uzbeco sirvió a sus hablantes  de lengua literaria.

El actual territorio de Kazajstán  pertenece a Rusia desde 1731. Después de algunos cambios se adhiere a la Unión Soviética en 1936, y en 1991, tras el desmoronamiento de aquella unión de repúblicas, recupera su independencia.

El cazajo tiene una larga tradición de poesía épica oral que a partir del s. XIX se transmite también en publicaciones. La primera publicación en cazajo es un libro del poeta Zar Zaman aparecido en 1840 y redactado en  alfabeto árabe.

Sus hablantes son tradicionalmente musulmanes.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética.

Morfosintaxis. A) Toda su estructura lingüística corre paralela a la del turco y apenas la distinguen algunos rasgos específicos. B) Los 10 primeros números en cazajo son: nöl (0), bir (1), iki (2), üsh (3), tort (4), bes (5), altë (6), jeti (7), segiz (8), toghez (9), on (10).

Escritura. Hasta 1927 utilizó el alfabeto árabe. Utiliza después el alfabeto latino hasta que en 1940 adopta el cirílico con algunos ajustes. La escritura cirílica del cazajo no fue ampliamente aceptada y en las escuelas y en la administración se siguió usando además el alfabeto árabe.

 

 GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 CENTRAL ASIA PHRASEBOOKS, languages of the silk road, uyghur, uzbek, kyrgyz, kazhak, pashto, tajik, tashkorghani, turkmen, burushaski, khowar, mandarin, mongolian, shina, wakhi, Lonely Planet, author: Justin Jon Rudelson, 1st edition, 14x9, 239 or., Victoria (Australia), 1998.

PARLONS KAZAKH, Kazakhstan, Zura Mazhit, L'Harmattan, gramatika eta hiztegia, 21,5x13, 187 or., Paris, 2015.

Parlons kazakh liburuaren sinopsia.

Le présent ouvrage s'adresse à tous ceux qui souhaitent connaître et decuvrir le Kazakhstan, grand comme cinq fois la France, et la langue kazakhe, parlée par 8,5 millions de personnes au Kazakhstan, 1,5 million en Chine, 150.000 en Mongolie et 10.000 en Turquie.

Le livre rend accessible à un large publique les aspects essentiels  de la réalité kazakhe: le lecteur y trouvera les données historiques et économiques du pays, ainsi que des informations sur les différents aspects de la culture kazakhe. Cet ouvrage contient également une présentation rapide des éléments fondamentaux de la langue, les points de grammaire les plus importants, des éléments de conversation courante, et un lexique français-kazakh  et kazakh-français. Y figurent aussi les proverbes et locution plus ou moin figés du kazakh parlé les plus répandus.

 KAZAKERA HIZKUNTZA

KAZAKH LANGUAGE

 Fonologia / Phonology

Kazakeraz fonema kontsonantikoak /Kazakh consonant phonemes

 

 

Bilabial

Labio-
dental

Dental/
Alveolar

Palato-
alveolar

Alveo-
palatal

Velar

Uvular

Glottal

Nasal

m <м>

 

n <н>

 

 

ŋ <ң>

 

 

Plosive

p <п>

b <б>

 

t <т>

d <д>

 

 

k <к>

ɡ <г>

q <қ>

ɢ <ғ>

 

Fricative

 

(f) <ф>

(v) <в>

s <с>

z <з>

ʃ <ш>

ʒ <ж>

(ɕ) <щ>

(x) <х>

 

h <һ>

Affricate

 

 

 

 

(tɕ) <ч>

 

 

 

Tap

 

 

ɾ <р>

 

 

 

 

 

Approximant

 

 

l <л>

j <й>

w <у>

 

 

                             

 

Bokalak / Vowels

 

Kazakeraz fonema bokalikoak / Kazakh vowel phonemes

 

 

−RTR
("Front")

+RTR
("Back")

Diphthongised

/i̯ɘ/, ‹е›

/y̯ʉ/, ‹ө›

 

/u̯ʊ/, ‹о›

Close

/ɘ/, ‹i›

/ʉ/, ‹ү›

/ə/, ‹ы›

/ʊ/, ‹ұ›

Open

/æ/, ‹ә›

 

/ɑ/, ‹а›

 

 Morfologia eta sintaxia / Morphology and syntax

 

Izenen deklinabidea / Declension of nouns

 

Case

Morpheme

Possible forms

кеме "ship"

ауа "air"

шелек "bucket"

сәбіз "carrot"

бас "head"

тұз "salt"

Nom

кеме

ауа

шелек

сәбіз

бас

тұз

Acc

-NI

-ні, -ны, -ді, -ды, -ті, -ты, -н

кемені

ауаны

шелекті

сәбізді

басты

тұзды

Gen

-NIŋ

-нің, -ның, -дің, -дың, -тің, -тың

кеменің

ауаның

шелектің

сәбіздің

бастың

тұздың

Dat

-GA

-ге, -ға, -ке, -қа, -не, -на

кемеге

ауаға

шелекке

сәбізге

басқа

тұзға

Loc

-DA

-де, -да, -те, -та

кемеде

ауада

шелекте

сәбізде

баста

тұзда

Abl

-DAn

-ден, -дан, -тен, -тан, -нен, -нан

кемеден

ауадан

шелектен

сәбізден

бастан

тұздан

Inst

-Men

-мен(ен) -бен(ен) -пен(ен)

кемемен

ауамен

шелекпен

сәбізбен

баспен

тұзбен

 Izenordainak / Pronouns

 

Izenordain pertsonalak / Personal pronouns

 

Singular

Plural

Kazakh (transliteration)

English

Kazakh (transliteration)

English

Мен (Men)

I

Біз (Biz)

We

Сен (Sen)

You (singular informal)

Сендер (Sender)

You (plural informal)

Сіз (Siz)

You (singular formal)

Сіздер (Sizder)

You (plural formal)

Ол (Ol)

He/She/It

Олар (Olar)

They

 Izenordainen deklinabidea / Declension of pronouns

 

Nom

мен

сен

сіз

ол

біз

сендер

сіздер

олар

Acc

мені

сені

сізді

оны

бізді

сендерді

сіздерді

оларды

Gen

менің

сенің

сіздің

оның

біздің

сендердің

сіздердің

олардың

Dat

маған

саған

сізге

оған

бізге

сендерге

сіздерге

оларға

Loc

менде

сенде

сізде

онда

бізде

сендерде

сіздерде

оларда

Abl

менен

сенен

сізден

онан

бізден

сендерден

сіздерден

олардан

Inst

менімен

сенімен

сізбен

онымен

бізбен

сендермен

сіздермен

олармен

                         

 

Pertsonak adierazteko morfemak / Morphemes indicating person

 

pronouns

copulas

possessive endings

past/conditional

1st sg

мен

-MIn

-(I)m

-(I)m

2nd sg

сен

-sIŋ

-(I)ŋ

-(I)ŋ

2nd formal sg

сіз

-sIz

-(I)ŋIz

-(I)ŋIz

3rd sg

ол

-(s)I(n)

1st pl

біз

-MIz

-(I)mIz

-(I)K

2nd pl

сендер

-sIŋdAr

-(I)ŋ

-(I)ŋ

2nd formal pl

сіздер

-sIzdAr

-(I)ŋIz

-(I)nIz

3rd pl

олар

-(s)I(n)

 KAZAKHIAR ALFABETOA

KAZAKH ALPHABET

 Idazkera ofizial eta hedatuenen elkarrekikotasun taula

Correspondence chart of official and most widespread writing scripts

 

Cyrillic

Latin
(by QazAqparat)

Arabic

Name of Arabic Letter

IPA transcription

А а

A a

ا

Alif

/ɑ/

Ә ә

Ä ä

ٵ

Hamza + Alif

/æ/

Б б

B b

ب

Ba

/b/

В в

V v

ۆ

Waw with V

/v/

Г г

G g

گ

Gaf

/ɡ/

Ғ ғ

Ğ ğ

ع

Ghain

/ʁ/

Д д

D d

د

Dal

/d/

Е е

E e

ه

Ha

/e/

Ё ё

Yo yo

يو

Yo

/jo/

Ж ж

J j

ج

Jeem

/ʒ/

З з

Z z

ز

Za

/z/

И и

Ï ï

ٸ

Ya

/ɯj/, /ɪj/

Й й

Y y

ي

Ya

/j/

К к

K k

ك

Kaf

/k/

Қ қ

Q q

ق

Qaf

/q/

Л л

L l

ل

Lam

/l/

М м

M m

م

Meem

/m/

Н н

N n

ن

Noon

/n/

Ң ң

Ñ ñ

ڭ

Kaf with 3 dots

/ŋ/

О о

O o

و

Waw

/o/

Ө ө

Ö ö

ٶ

Hamza + Waw

/ø/

П п

P p

پ

Pa

/p/

Р р

R r

ر

Ra

/r/

С с

S s

س

Seen

/s/

Т т

T t

ت

Ta

/t/

У у

W w

ۋ

Waw with 3 dots

/w/, /ʊw/, /ʉw/

Ұ ұ

U u

وُ

Waw with damma

/ʊ/

Ү ү

Ü ü

ٶُ

Hamza + Waw with damma

/ʉ/

Ф ф

F f

ف

Fa

/f/

Х х

X x

ح

Kha without dots

/x, χ/

Һ һ

H h

ھ

Initial Ha

/h/

Ц ц

C c

تس

T + S

/ts/

Ч ч

Ç ç

چ

Cheem

/tʃ/

Ш ш

Ş ş

ش

Sheen

/ʃ/

Щ щ

Şş şş

شش

Sh + Sh

/ʃtʃ/, /ʃː/

Ъ ъ

(ʺ)

--

--

--

Ы ы

I ı

ى

Ya without dots

/ɯ/

І і

İ i

ٴى

Hamza + Ya without dots

/ɪ/

Ь ь

(ʹ)

--

--

--

Э э

Ee (Éé)

ه

Ha

/e/

Ю ю

Yu yu

يۋ

Y + U

/jʉw/, /jʊw/

Я я

Ya ya

يا

Y + A

/jɑ/

 

Letren izenak / Letter names

 

Letter

Cyrillic

Pronunciation

A

A

/aː/

B

Б

/b/

C

К

/k/

D

Д

/d/

E

Е

/eː/

F

Ф

/f/

G

Г

/ɡ/

H

Х

/h/

I

И

/iː/

J

Ж

/j/

K

Қ

/q/

L

Л

/l/

M

М

/m/

N

Н

/n/

O

О

/oː/

P

П

/p/

Q

Ө

/øː/

R

Р

/r/

S

С

/s/

T

Т

/t/

U

У

/uː/

V

В

/v/

W

Ы

/juː/

Y

Ү

?

Z

З

/z/

A'

Ә

/æː/

Y’

Ұ

?

I’

І

?

 Digrafoak / Digraphs

 

Digraphs

Cyrillic

Pronunciation

gh

Ғ

/ʁ/

ng

Ң

/ŋ/

ts

Ц

/ts/

ch

Ч

/tʃ/

sh

Ш

/ʃ/

iu

Ю

/iuː/

ya

Я

/iaː/

 Testu-lagina / Text sample

 Giza eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. Artikulua

Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights

 

Kazakh in
Cyrillic script

Kazakh in
Arabic script

Kazakh in
Latin script

English

Euskara

 

Барлық адамдар тумысынан азат және қадір-қасиеті мен кұқықтары тең болып дүниеге келеді. Адамдарға ақыл-парасат, ар-ождан берілген, сондықтан олар бір-бірімен туыстық, бауырмалдық қарым-қатынас жасаулары тиіс.

بارلىق ادامدار تۋمىسىنان ازات جانە قادىر-قاسيەتى مەن كۇقىقتارى تەڭ بولىپ دۇنيەگە كەلەدى. ادامدارعا اقىل-پاراسات، ار-وجدان بەرىلگەن، سوندىقتان ولار ءبىر-بىرىمەن تۋىستىق، باۋىرمالدىق قارىم-قاتىناس جاساۋلارى ءتيىس.

Barlıq adamdar twmısınan azat jäne qadir-qasïyeti men kuqıqtarı teñ bolıp dünïyege keledi. Adamdarğa aqıl-parasat, ar-ojdan berilgen, sondıqtan olar bir-birimen twıstıq, bawırmaldıq qarım-qatınas jasawları tïis.

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.

Gizon-emakume guztiak

aske jaiotzen dira,

duintasun eta eskubide

berberak dituztela;

eta ezaguera eta

kontzientzia dutenez gero,

elkarren artean senide

legez jokatu behar dute.