a-saila Guadalupeera | Gramateka

Guadalupeera

 

GUADALUPEERA

GUADELOUPE CREOLE FRENCH, GUADALUPEÑO, LE CRÉOLE GUADALOUPÉEN

 

Language family:

Language codes:

        ISO  639-1  -    

        ISO  639-2  -   

        ISO  639-3  Variously

                             gcf – Guadeloupean Creole

                             acf – Saint Lucian / Dominican Creole

                             scf – San Miguel Creole French (Panama)

Linguasphere: 51-AAC-cc (varieties:

                           51-AAC-cca to –cck).  

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: ):

guadaloupe creole french dial lesser antillean creole french [DOM].

lesser antillean creole french [DOM] hizk, Sta. Luzia; baita Dominika, Frantzia, Grenada, Guadalupe, Guyana, Martinika, Trinidad eta Tobago ere.

 

DOMINIKA

 

lesser antillean creole french [DOM] 42.600 hiztun (1998), populazioaren % 60 (M. Parkwall); frantsesean oinarritutako kreolera. Dialektoa: dominica creole french (patwa, patois, kwèyòl). Dominikako dialektoa Sta. Luziakoaren kasik berdina da; jende gehiena elebiduna ingelesez edo ingelesa nagusi, bereziki gazteen artean; frantses estandarra ez du ulertzen % 10ek baino gehiagok (M. Adler, 1977); maileguak island carib eta arawakeratik; hiztegia. Ikus sarrera nagusia Sta. Luzian.

 

GRENADA

 

lesser antillean creole french [DOM] Carriacou Uharte; Grenada uhartearen iparraldean foko sakabanatuetan banatua, batez ere landa lurraldeetan; frantsesean oinarritutako kreolera. Dialektoa: grenada creole frentch (patwa, patois). Bereziki jende zaharrak mintzatua; Sta. Luzian mintzatzen denaren berdina edo antzekoa (M. Alleyne). Ikus sarrera nagusia Sta. Luzian.

 

GUADALUPE

 

lesser antillean creole french [DOM] 335.000 hiztun (1975). Guadalupe, ekialdeko St. Barthélemy, iparraldeko St. Martin, Marie Galante uharteak; frantsesean oinarritutako kreolera. Dialektoak: guadalupe creole french (patwa, patois, kreyol), st. martin creole french, marie galante creole french, st. barth creole french; Martinikako kreoleraren oso hurbila. St. barth kreolera oso desberdina gramatika, fonologia eta lexiko aldetik eta baliteke ez izatea dialektoa (J. Maher, 1989); hiztegia, gramatika. Ikus sarrera nagusia Sta. Luzian.

 

MARTINIKA

 

lesser antillean creole french [DOM] 325.000 hiztun (1975), frantsesean oinarritutako kreolera. Dialektoa: martinique creole french (patwa, patois). Guadalupeko dialektoa Martinikakoaren hurbilekoa; Sta Luziako kreoleraren ulermena % 89koa da. Ikus sarrera nagusia Sta. Luzian.

 

SANTA LUZIA UHARTEA

 

lesser antillean creole french [DOM] 123.000 hiztun (1995), populazioaren % 75 (1997, M. Parkvall); bi herrialdeetako populazio osoa 985.450; halaber mintzatua Grenada, Guadalupe, Guyana, Martinika, Trinidad eta Tobagon; frantsesean oinarritutako kreolera. Dialektoa: st. lucia creole french (patwa, patois, kwéyòl). Guadalupe dialektoa haitieraren antzekoa, martinikeraren hurbilekoa; santa luzia dominikeraren hurbilekoa (% 97-99ko ulergarritasuna); Goodmanek (1964) dio frantsesean oinarritutako karibear kreoleradun guztiak intrintsekoki elkar ulergarriak direla; beste iturri batzuek  gainera Indiar Ozeanoko eta seguraski Hego-ekialdeko Asia eta Ozeaniakoak ere barne egiten dituzte; frantses estandarra ez dute ulertzen % 10ek baino gehiagok Sta. Luzian; frantses estandarra elizkizun batzuetan erabilia, ingelesa ere erabiltzen da;  politikariek kreolera mitinetan erabiltzen dute; fratses influentziaren peko uharteetan kasik populazio osoak du kreolera ama hizkuntza, nahiz eta bertan eduki frantses estandarraren aladaera bat; ingeles influentziaren pekoetan, kreolerak standing eskasagoa du eta bere hiztunak normalean analfabetoak dira kreoleraz; badauka ortografia;  hiztegia, gramatika, egunkariak, irrati emanaldiak.

 

TRINIDAD ETA TOBAGO

 

lesser antillean creole french [DOM] Trinidad, Ipar Mendikateko herriak, uharteetako herri arrantzaleak eta kostaldeko asentamenduak penintsulatik hiriburuaren mendebaldera bereziki (I. Hancock ms.); frantsesean oinarritutako kreolera. Dialektoa: trinidadian creole french (patois, trinidadien). Hiztunek kontaktua dute Sta. Luzia eta areagoko frantses kreolerekin, hauek hizkuntza mantentzen laguntzen dutelarik; M. Alleyne eta J. Holm-ek diote lesser antillean creole french-aren hurbilekoa dela; ez ulergarria frantses estandarrarekin; umeen Dragon Mouths inguruko asentamentuetan 10 urtez behekoek mintzatzen dute; beste lekuetan erdi adinekoek eta zaharragoek ere bai (I. Hancock, 1984). Ikus sarrera nagusia Sta. Luzian.

 

Hizkuntza / lengua: guadalupeera / guadeloupe creole /  guadalupeño / le créole guadaloupéen.

Hiztunak / hablantes: 500.000 (Assimil évasion).

Lurraldea / país: Guadalupe (Frantziako Itsasosteko Departamentua), Dominikaren Iparraldea.

 

 

HISTORIA. Guadalupear kreo-leraren lexikoaren oinarria frantsesa da baina Historiaren errotak hitz hauek birmoldatu egin ditu, beren ahoskera eta zentzua errebisatu eta perpausa berregituratu egin da.  Ahoskeran, hiztegian, gramatikan eta baita esanahian ere, guadalupeerak, XVII. mendearen hondarraz gero, funtzio-autonomia eskuratu du bere izaera bereziekin. Bereziki mintzatua den hizkuntza da, Karibeko uharte askoren hizkuntza behikularra.

 

 

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. Ez du letra muturik.

Morfosintaxia. A) Ez du generorik. Bat esateko on erabiltzen du hitzaren aurrean jarriz: on bet (abere bat); -a esateko la erabiltzen du eta hitzaren ondoren jartzen marratxoz lotuta: bet-la (aberea). B) c, qu eta k letrak k letraz adierazten dira; ph f idazten da; g beti hots leunekoa da, euskaraz bezala; h beti aspiratua da; ez du x eta bai sk: èskizé-mwen. C) Hona hemen guadalupeeraz lehenengo 10 zenbakiak: zéro (0), yonn (1), (2), twa (3), kat (4), senk (5), sis (6), sèt (7), uit (8), nèf (9), dis (10).

Idazkera. Denbora luzez ortografia frantsesa erabili da. Baina idazkera etimologikoa utzi eta ahoskerari hurbilagoa zaiona hartu dute. Eta erabat fonetikoa ez bada ere, hotsak/letrak baliokidetasuna badu eta idazkera xumea eta praktikoa da.

 

 

HISTORIA. La base lexical del criollo guadalupeño es francesa, pero al pasar por el molinillo de la Historia estas palabras han sido remodeladas, su pronunciación y su sentido revisados, la frase se ha reestructurado. Tanto al nivel de la pronunciación, del vocabulario, de la gramática e incluso del sentido, el guadalupeño ha adquirido, desde finales del s. XVII, una autonomía de funcionamiento que hoy adquiere caracteres originales. Es una lengua principalmente hablada, lengua vehicular de numerosas islas del Caribe.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. No hay letras mudas.

Morfosintaxis. A) No existe género. Un y una se dice on y se antepone a la palabra: on bet (una bestia); el y la se dice la y se pospone a la palabra uniendo con un guión: bet-la (la bestia). La ausencia de determinante pluraliza la palabra: bèt (unas bestias). B) c, qu y k se representan con k; ph se escribe f; g posee siempre sonido suave; h siempre es aspirada; no existe x y sí sk: èskizé-mwen. C) Los 10 primeros númeron en guadalupeño son: zéro (0), yonn (1), (2), twa (3), kat (4), senk (5), sis (6), sèt (7), uit (8), nèf (9), dis (10).

 

Escritura. Durante largo tiempo se han utilizado las reglas de la ortografía francesa. Pero esta escritura etimológica ha sido abandonada por otra más próxima a la pronunciación. Y aunque no es una escritura fonética, se basa en una equivalencia sonidos/letras, escritura simple y práctica.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

LE CRÉOLE GUADALOUPÉEN de poche, Assimil évasion, Sylviane Telchid eta Hector Poullet, 14,5x10,5, 181 or., France, 2004.

 

GUADALUPEAR ALFABETOA

GUADELOUPEAN ALPHABET

 

Guadalupear kreolera alfabetoa / Guadeloupean Creole alphabet

 

Guadeloupean Creole alphabet

 

Guadalupear kreolera ahoskera

Guadeloupean Creole pronunciation

 

Guadeloupean Creole pronunciation

 

Testu-lagina / Sample text

 

Tout moun ka nèt lib é égal en dignité é en droi. Yo sé douwé de rezon é de konsiyans é yo ka dwèt ajir les uns pou lot dan lespri de fraternité.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)

 

 

Guadalupear kreolera alfabetoa / Guadeloupean Creole alphabet