a-saila Estoniera | Gramateka

Estoniera

ESTONIAN, ESTONIO, ESTONIEN

 

Language family: Uralic, Finno-Ugric, Finno-Permic, Finno-Cheremisic, Finno-Mordvinic, Finno-Lappic, Baltic-Finnic.

Language codes:

        ISO  639-1   et 

        ISO  639-2   est

        ISO  639-3   est – inclusive code

                              Individual codes:

                              ekk – Standard Estonian

                              vro – Võro

Glottolog: esto1258. 

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: eesti kee):

eesti alt estonian [EST].

estonian [EST] hizk. Estonia; baita AEB, Australia, Erresuma Batua, Finlandia, Kanada, Letonia, Errusia (Europa), Suedia ere.

estonian romani dial romani, baltic [ROM].

estonian swedish alt eastern swedish dial swedish [SWD].

 

FINLANDIA

 

estonian [EST] 6.000 hiztun (1993). Hego kostaldean tradizioz. Uralic, Finno-Ugric, Finno-Permic, Finno-Cheremisic, Finno-Mordvinic, Finno-Lappic, Baltic-Finnic. Dialektoak: tallinn (reval, northern estonian), tartu (dorpat, tatu, southern estonian), setu, muly (mulgi), vyrus (voru). Ipar eta hegoaldeko estonierak litekeena da bereizita egotea. Komunitate tradizionala  asimilatu egin zuen suedieradun komunitateak. II. Mundu Gerrako errefuxiatuak bihurtu dira hiztun edota immigrante berriak. SVO. Latindar idazkera. Ikus sarrera nagusia Estonian.

 

ESTONIA

 

estonian (eesti) [EST] 953.032 hiztun 963.281 biztanleko (% 93) talde etnikoan (1989ko errolda). Herrialde guztietako populazio osoa 1.100.000. Halaber mintzatua  Australia, Kanada, Finlandia, Letonia, Errusia (Europa), Suedia, Erresuma Batua eta AEBetan. Uralic, Finno-Ugric, Finno-Permic, Finno-Cheremisic, Finno-Mordvinic, Finno-Lappic, Baltic-Finnic. Dialektoak: tallinn (reval), tartu (dorpat), mulgi, vôru (werro), seto (setu). Dialektoak 3 taldetan banatzen dira: Estoniar Kostaldeko Ipar-ekialdea (tallinna eta narva), eta Estoniar Iparraldea (uhartea, mendebaldea, zentroa eta ekialdeko dialektoak), eta Estoniar Hegoaldea (mulgia, tartua, vôrua). Vôrua, setua (vôruaren azpidialektoa) eta islanda argi eta garbi dira estoniera estandarraren ezberdinak. Gainerako dialektoak estoniera estandarrean asimilatuak daude. 60 urtez goikoek eta 20 urtez behekoek errusiera piska bat mintzatzen dute. Gutxiago mintzatzen da landa-lurraldeetan eta hegoaldeko eskualdeetan. Ipar-ekialdeko populazioaren % 75-% 80 errusieraren hiztunak dira. 60 urtez goikoek badakite zertxobait alemanez. Iparraldean gehienek finlandiera erabiltzen dute ohiko gaietan. Estoniera geratu da hezkuntzarako hizkuntza, unibertsitateak barne. Hainbat eragin izan du errusiera, aleman, suediera, letoniera, lituaniera eta finlandieratik. Hizkuntza nazionala, hiztegia, gramatika, SVO; 14 kasu, atzizkiek markatzen dituzte esaldi nominalak; aditz-atzizkiek markatzen dute komunztadura (nahitaezkoa); genitiboak, adjektiboak, numeralak izen nagusien aurrean; galdera hitza hasieran, aurrizki bat gehienez, 5-6 atzizki gehienez hitzen ordenak bereizten ditu informazioak; boz aktiboa eta pasiboa, eta 4 modu bi bozetan; indikatiboa, agintera, baldintzazkoa eta zeharkakoa; 2 infinitibo aditz guztientzat; 4 denbora bi bozetan eta modu guztietan: orainaldia, lehenaldia, burutua, pluskuanperfektua; 3 konparazio gradu: positiboa, konparatiboa, superlatiboa; ez-tonala, azentua lehen silabak hartzen du; bigarren azentu posiblea hirugarren silabak. TB.

 

Hizkuntza / lengua: estoniera / estonian / estonio / estonien.

Hiztunak / hablantes (2000): 1.100.000 (Ethnologue).

Herrialdea / país: Estonia, Australia, Kanada, Finlandia, Letonia, Errusia (Europa), Suedia, Erresuma Batua, AEBetan

 

 

HISTORIA. Familia uralikoko hizkuntza, balto-finlandiar adarra, bertakoak izanik finlandiera, kareliera eta vepsiera ere. Estoniarrek beren buruari  maa rahvas deitzen diote (bertakoak).

 

Nahiz eta aurreragoko erreferentziarik bai egon,  estoniera XVI. m.an testigatua aurkitzen da. Lehen idazkiak erlijiozkoak dira. 1637an estonierazko gramatika bat idatzi zen alemanez, erlijio mundurako destinatua. Historian zehar alemanaren eragina oso nabarmena izan da, baita errusiarren menpean egonda ere.

XVIII. m.an herri literatura garatu zen eta XIX. m.aren erdialdeak seinalatzen du estonieraz egile literaturaren sorkundea. XX. m.an poeten garrantzizko epoka bat burutu zen. 1918tik 1940ra Estonia independente izan zen eta literatura propioa garatu zuen, poesian (Marie Under) eta nobelan (Anton Tammsaare). Mailegu asko eliminatu egin zituzten eta beste batzuk hitz dialektalez edota finlandierazkoez ordezkatu. Berriro errusiar eraginaren bolada izugarri bat jasan zuen. Sobietar okupazioak Estoniara eslaviar gutxiengo inportante bat ekarri zuen, nagusiki errusiarra. 1991an berriro independentzia lortu zuen.  

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Bokalak laburrak nahiz luzeak izan daitezke ( kasu honetan idazkeran bikoiztu egiten dira) edota ultraluzeak (ikur grafikorik gabe). B) Kontsonante batzuk sabaikaritu egiten dira. C) Hegoaldeko aldaeretan harmonia bokalikoaren aztarnak badaude. D) Azentua sistematikoki lehen silabak hartzen du.

Morfosintaxia. A) Ez du generorik, baina bai numeroa. B) Hamalau kasu ditu, eta gehienak genitiboari atzizkiak erantsiz osatzen dira. Izenordainak eta baita 1etik 20 arteko zenbakiak ere, deklinatu egiten dira. D) Aditz sistema oso erraza du. Hiru modu bereizten ditu (baldintzazkoa, agintera eta inferentziala) eta aspektua eta halaber direkzioa ere adierazteko partikula ugari ditu. E) Geroaldirako ez du formarik. F) Perpausaren ohiko ordena Subjektua + Aditza + Osagarriak dira. G) Hona hemen estonieraz lehen 10 zenbakiak:  üks (1), kaks (2), kolm (3), neli (4), viis (5), kuus (6), seitse (7), kaheksa (8), üheksa (9), kümme (10).

Idazkera. Latindar alfabetoa.

 

 

HISTORIA. Lengua de la familia urálica, rama balto-finesa, a la que también pertenecen el finés, el carelio y el vepsio; propia de Estonia. Los estonios se llaman a sí mismos maa rahvas (gente del lugar).

Aunque hay referencias anteriores, la lengua queda atestiguada desde el s. XVI. Los primeros usos escritos son de tipo religioso. En 1637 se imprime una gramática del estonio escrita en alemán y destinada al uso religioso. La influencia del alemán, incluso bajo el dominio ruso, ha sido notable a lo largo de la historia del estonio.

Durante el s. XVIII se desarrolla una literatura popular y la mitad del s XIX marca el nacimiento de la literatura de autor desarrollada en estonio. El s. XX marca una época con una importante generación de poetas. Entre 1918 y 1940 el país fue independiente y desarrolló una literatura propia,  en poesía (Marie Under) y novela (Anton Tammsaare). Se eliminan muchos préstamos  y otros son sustituidos por voces dialectales o del finés. Después la lengua se somete una vez más a un cerrado período de influencia rusa. Durante la ocupación soviética se implantó en Estonia una importante minoría eslava, principalmente rusa. En 1991 vuelve a ser independiente.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Las vocales pueden ser breves o largas (en este caso se duplican en la escritura), o incluso ultralargas (sin señales gráficas). B) Algunas consonantes se palatalizan. C) En las variedades del sur se conservan restos de la armonía vocálica. D) El acento recae sistemáticamente en la primera sílaba.

Morfosintaxis. A) No distingue género, pero sí el número. B) Posee 14 casos, la mayor parte de los cuales se forman añadiendo sufijos al genitivo. C) Los pronombres, así como los números del 1 al 20, también se declinan. D) El sistema verbal es sencillo. Distingue 3 modos (condicional, imperativo e inferencial) y es rico en partículas  con significados de aspecto o incluso de dirección. E) No posee formas para el futuro. F) El orden habitual de la oración es el Sujeto + Varbo + Complementos. G) Los 10 primros números en estonio son: üks (1), kaks (2), kolm (3), neli (4), viis (5), kuus (6), seitse (7), kaheksa (8), üheksa (9), kümme (10).

 

Escritura. Afabeto latino.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

HIZTEGIAK, LEXIKOAK

 

COMPLETE ESTONIAN, Everything you need to speak, read and write, Mare Kitsnik and Leelo Kingisepp, Teach Yourself, 19,5x12,5, 386 or., London, 2010

EESTI KEELE GRAMMATIKA, Tolkinud Heli Laanekask, Toimetanud Ellen Niit, Ferdinand Johann Wiedemann, 24x15, 7011 or., Tallinn, 2011.

ESTONIAN-ENGLISH / ENGLISH-ESTONIAN, Concise dictionary, Third printing, Hippocrene Concise Dictionary, over 10.000 entries, phonetics for both languages, Ksana Kyiv & Oleg Benyuch, 15x10, New York, 1999.

 

ESTONIAR ALFABETOA

ESTONIAN ALPHABET

 

Estoniar alfabetoa (eesti keele tähestik)

Estonian alphabet (eesti keele tähestik)

 

Estoniar ahoskera / Estonian pronunciation

 

Fonologia / Phonology

 

Bokalak / Vowels

 

Estoniar bokal fonemak / Estonian vowel phonemes

 

 

Front

Back

 

Unrounded

Rounded

Unrounded

Rounded

 

Close

i

y

 

u

 

Mid

e

ø

ɤ

o

 

Open

æ

 

ɑ

 

 

 

Estniar diptongoak / Estonian diphthongs

Vowel

ɑ

e

i

o

u

ɑ

 

ɑe

ɑi

ɑo

ɑu

e

 

ei

eo

(eu)

i

(iɑ)

(ie)

 

(io)

iu

o

oe

oi

 

ou

u

(uɑ)

(ue)

ui

uo

 

ɤ

ɤɑ

ɤe

ɤi

ɤo

ɤu

æ

--

æe

æi

æo

æu

ø

øɑ

øe

øi

y

(ye)

yi

(yo)

 

Kontsonanteak / Consonants

 

Estoniar kontsonante fonemak / Consonant phonemes of Estonian

 

 

Labial

Alveolar

Post-
alveolar

Palatal

Velar

Glottal

 

plain

palatalized

 

Nasal

m

n

 

 

(ŋ)1

 

 

Plosive

p

t

 

 

k

 

 

Fricative

f2 v

s

ʃ2

 

 

h

 

Approximant

 

l

 

j

 

 

 

Trill

 

r

 

 

 

 

 

 

 

Testu-lagina / Sample-text

 

Kõik inimesed sünnivad vabadena ja võrdsetena oma väärikuselt ja õigustelt. Neile on antud mõistus ja südametunnistus ja nende suhtumist üksteisesse peab kandma vendluse vaim.

 

Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)