a-saila Baliera | Gramateka

Baliera

BALINESE, BALINÉS, BALINAIS

 

Language family: Austronesian, Malayo-Polynesian, Western, Malayo-Polynesian, Sundic, Bali-Sasak.

Language codes:                                 

ISO  639-1    -

ISO  639-2    ban

        ISO  639-3    ban

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: basa bali):

bali [BZC] hizk. Indonesia (Java eta Bali).

balinese alt bali [BZC].

 

INDONESIA (Java eta Bali)

 

bali (balinese) [BZC] 3.800.000 hiztun (1993, Johnston), populazioaren % 2,1 (1987, UBS). Bali uhartea, Nusapenida iparraldea, Lombok Uharteak mendebaldea, eta Java ekialdea. 7.000 hego Sulawesi-n. Austronesian, Malayo-Polynesian, Western, Malayo-Polynesian, Sundic, Bali-Sasak. Dialektoak: lowland bali (klungkung, karangasem, buleleng, gianyar, tabanan, jembrana, badung), highland (“bali aga”), nusa penida. Informatzen da bi dialekto ezberdin daudela: high balinese erlijioan erabiltzen da, baina hauen kopurua murrizten ari da. Badira mintzo geruza batzuk behealdeko hainbat aldaeretan (Clynes, 1989, informazio pertsonala). “Bali aga” terminoa gaitzesgarritzat daukate horrela deituak direnek. Nusa Penida  uhartean mintzatzen den aldaera bali agarekin dago erlazionatua.

 

Hizkuntza / lengua: baliera / bali / bali / bali.

Hiztunak / hablantes (2002): 3.800.000 (Ethnologue).

Herrialdea / país: Indonesia (Java eta Bali), Lombok uhartea, Nusapenida, Sulawesi.

 

 

HISTORIA. Baliko lehen dokumentu idatziak X. m.koak dira eta baliar errege bat javatar printzesa batekin ospatutako ezkontzaz dihardute. Hiru hamarkadaz erreinatu eta bere semea hil ondoren, Balik independentzia lortu zuen, bi mende geroago Javak inbaditu zuen arte.

XV. m.az gero Islama sartu zen Javan. Ostera Javak zuen boterea galdu  eta azken erregea Balin errefuxiatu zen bere apaiz eta gortearekin. Javatar emigratu hauek lortu zuten islamismoaren aurreko indonesiar artearen funtsezkoena salbatzea.

1597an iritsi ziren lehenengo espedizio militar holandesak. 1846, 1848 eta 1849ko espedizio militarrek ez zuten lortu uhartea erabat konkistatzea. Okupazio honen ondorioak benetan tragikoak izan ziren eta erregea eta noblezia azken hatsa eman arte defendatu ziren, puputan bezala ezagutzen den egintza heroikoa. Holandesei asmo kriminal bat otu zitzaien: opioa sartzea. Honela gerran baino jende gehiago hil zen. II. Mundu Gerran, japoniar okupazioa oraindik ere holandesenak baino ankerragoa izan zen. Indonesiaren independentziak, 1950ean, ez zuen egoera hobetu. Komunisten Estatu kolpe saiakera baten ondorioz, masakre sail ikaragarri batek herrialde osoa odoldu zuen. Balin, komunista eta javatarren artean, 100 bat mila pertsona hil ziren.

 

 

 

Baliera indonesiar familiako hizkuntza da, hala nola javera, sundanera, minangkabauera, batakera eta beste asko. Indonesiar hizkuntzen ezaugarri orokorrak dira: izenek ez dute generorik ez numerorik; plurala izena errepikatuz osatzen da; aditzak aldaezinak dira eta denborak adberbioz markatzen dira. Perpausaren ohiko ordena  SVO da, eta atzizki ugarikoak dira.

 

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Bost bokal eta 18 kontsonante ditu. B) Hitzaren amaierako a frantseseko eu bezala ahoskatzen da. C) Azentua erroaren azken silabak hartzen du.

Morfosintaxia. A) Ez du generorik ez numerorik. B) Amaierako kontsonante ondoren edota -ne bokal ondoren artikuluak bezala dira. C) Epitetuak kalifikatzen dituzten izenen ondoren jartzen dira. D) Konparatiboa adjektiboaren aurrean pinih ‘-ago’ ezarriz lortzen da: pinih becik ‘hobea’ edota adjektiboari -an atzizkia erantsiz: gencang ‘lasterra’, gencangan ‘lasterragoa’. E) Konparatiboaren gutxiagotasuna kirang erabiliz: kirang gencang ‘geldoago’. F) Aditzek bi erro dituzte, baten hasiera sudurkaria da eta baiezko perpausak egiteko da eta bestea, hasiera ez sudurkariduna, agintera egiteko da. G) Hona hemen balieraz lehenengo 10 zenbakiak (Parlons balinais liburukoak): besik (1), dua (2), telu (3), empat (4), lima (5), nem/nenem (6), pitu (7), kutus (8) sia (9), dasa (10).  Literatura erlijiosoan erabiltzen diren lehen 10 zenbakiak, jatorriz sanskritokoak: eka, dwi, tri, catur, panca, sad, sapta, asta, sanga, dasa.

Idazkera. Balierak indiar tipoko idazkera bat izan du liburu erlijiosoetarako, carakan deitua, javatar idazkeraren antzekoa. Gaur, sinplifikatu nahiz, latindar alfabetoa erabiltzen du karaktere berezi propio batzuekin.

 

 

HISTORIA. Los primeros documentos escritos de Bali son del s. X y relatan la boda de un rey balí con una una princesa javanesa. A la muerte de su hijo que reinó durante 3 décadas, Bali logró ser independiente durante 2 siglos hasta que Java la invadió. A pesar de frecuentes insurrecciones, la dominación javanesa duró siglos.

A mediados del s. XV el islam se introdujo en Java. Java perdió su poder y el último rey se refugió en Bali con sus sacerdotes y corte. Estos emigrados javaneses permitieron salvaguardar lo esencial del arte preislámico indonesio.

En 1597 llegaron los primeros holandeses en son de amistad. En 1846, 1848 y 1849 expediciones militares holandesas no logran  conquistar la isla definivamente. A finales del s. XIX se consumó la ocupación permanente. Las circunstancias de esta ocupación fueron especialmente trágicas y el rey y la nobleza se batieron hasta la muerte, acto heroico conocido como puputan. Los holandeses echaron mano de la criminal idea de introducir el opio, lo que causó incluso más muertes que las guerras. Durante la II Guerra Mundial, la ocupación japonesa fue todavía más cruel que las de los holandeses. Con la independencia de Indonesia en 1950 no terminan las adversidades. De resultas de un intento de golpe de Estado comunista una ola de masacres ensangretó todo el país. En Bali, entre comunistas y javaneses, murieron unas 100.000 personas.

El balinés forma parte de la familia indonesia, como el javanés, sundanés, minangkabau, batak y otras muchas. Características generales de las lenguas indonesias son: los nombres no poseen ni género ni número; el plural se forma repitiendo el nombre; los verbos son invariables y los tiempos son marcados por adverbios. El orden habitual de de la frase es SVO, poseen numerosos afijos.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) Posee 5 vocales y 18 consonantes. B) La a final de palabra se pronuncia como eu en francés. C) El acento recae en la última sílaba de la radical.

Morfosintaxia. A) No posee ni género ni número. B) La final tras consonante o -ne tras vocal, definen el nombre como si fueran el artículo definido. C) Los epítetos se colocan tras el nombre que califican. D) El comparativo se forma precediendo al adjetivo pinih ‘más’: pinih becik ‘mejor’ o también añadiendo al adjetivo el sufijo -an: gencang ‘rápido’, gencangan ‘más rápido’. E) La inferioridad en el comparativo se forma con kirang: kirang gencang ‘menos rápido’. F) Los verbos poseen 2 radicales, una cuya inicial es nasalizada y sirve para formar frases afirmativas y la otra, con inicial no nasalizada, forma el imperativo. G) Los 10 primeros números en balinés son (del libro Parlons balinais): besik (1), dua (2), telu (3), empat (4), lima (5), nem/nenem (6), pitu (7), kutus (8) sia (9), dasa (10).  Los 10 primeros números empleados en la literatura religiosa y de origen sanscrito: eka, dwi, tri, catur, panca, sad, sapta, asta, sanga, dasa.

 

Escritura. El balinés ha conocido una escritura de tipo indio para libros religiosos, llamada carakan, parecida a la escritura javanesa. Hoy, por evidentes razones de simplificación, utiliza el alfabeto latino con algunos caracteres específicos propios.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

PARLONS BALINAIS, Made Windu Antara Kesiman eta Michel Malherbe, L’Harmattan, gramatika eta hiztegia, 21x13, 143 or., Paris, 2009.

 

Parlons balinais liburuaren sinopsia:

 

Bali, paradis touristique, possède une culture particulièrement riche liée à la religion hindouiste encore très vivante, anciennement celle de l'Indonésie. Ce livre présente au lecteur les subtilités de la langue, très sensible aux rapports sociaux, et les aspects les plus originaux de la culture du peuple balinais. Le lecteur pourra mieux saisir tout le charme de l'île des Dieux.

 

BALIAR ALFABETOA

BALINESE ALPHABET

 

Balierazko kontsonanteak (Akśara Wreşāstra)

Balinese consonants (Akśara Wreşāstra)

 consonantes

Erantsitako formak (Pangangge Akśara) gorriz.

The appended forms (Pangangge Akśara) are shown in red.

 

Baliar kontsonante adizionalak (Akśara Şwalalita), kawi (javera zaharra) hizkuntzatik hartutako hitzak idazteko.

Additional Balinese consonants (Akśara Şwalalita). There consonants are used for writing words from the Kawi (Old Javanese) language. 

 consonantes

Amaierako kontsonanteak gorriz.

The final consonants are shown in red.

 

Balierazko bokalak (Akśara Suara)

Balinese vowels (Akśara Suara)

 consonantes

Balierazko bokalen diakritikoak

Balinese vowel diacritics

 vocales

 

Balierazko erdibokalak

Balinese semi vowels

 vocales

 

 

Numeralak balieraz

Balinese numerals

 numerales

 

Testu-lagina balieraz (balierazko alfabetoa)

Balinese sample texts (Balinese alphabet)

 alfabeto

 

Letraldaera

Transliteration

Akeh akśarane, 47, luir ipun: akśara suara, 14, akśara wianjana, 33, akśara suara punika talĕr dados pangangge suara, tur madrĕwe suara kakalih, kawāśt,anin: suara hrĕswa miwah dīrgha

 

Itzulpena/Translation

 traducción

 

Letraldaera/Transliteration

 

Makasami manusane kaembasin mahardika lan pateh. sajeroning kahanan lan kuasa. ipun kanugrahin wiweka lan budi. pantaraning manusa mangdane paras-paros masemetonan.

 

Testu-lagina balieraz (latindar alfabetoa)

Balinese sample text (Latin alphabet)

Sami manusane sane nyruwadi wantah merdeka tur maduwe kautamaan lan hak-hak sane pateh. Sami kalugrain papineh lan idep tur mangdane pada masawitra melarapan semangat pakulawargaan.

 

Itzulpena/Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)