a-saila Arawakera | Gramateka

Arawakera

 

 

ARAWAKERA

ARAWAK, ARAWAK, ARAWAK

 

Language family: Arawakan, Maipuran, Northern Maipuran, Caribbean.

Language codes:

        ISO  639-1    -

        ISO  639-2    arw

        ISO  639-3    arw

Glottolog: araw1276.

 

Beste izen batzuk (autoglotonimoa: lokono):

arawak [ARW] hizk. Surinam; baita Guyana Frantsesa, Guyana, Venezuela ere.

arowak alt arawak [ARW].

lokono alt arawak [ARW].

GUYANA

 

arawak (arowak, lokono) [ARW] 1.500 hiztun  (1984) talde etnikoko 15.000 pertsonetatik (1990, J. Forte). Corantyne ibaiaren m,endebalde cots eta ipar-ekialdea. Arawakan, Maipuran, Northern Maipuran, Caribbean. Talde etnikoko beste batzuk elebidunak dira. Informazioak dio nagusiki zaharrenek erabiltzen dutela Guyanan eta Surinamen. Guyanako talde etnikoa amerindiarren % 33 da. Ikus sarrera nagusia Surinamen.

 

GUYANA FRANTSESA

 

arawak (lokono) [ARW] 150 edo 200 bat hiztun, kostaldeak. Arawakan, Maipuran, Northern Maipuran, Caribbean. Informazioak dio zaharrek bakarrik darabiltela. Ikus sarrera nagusia Surinamen.

 

SURINAM

 

arawak (lokono, arowak) [ARW] 700 hiztun talde etnikoko 2.051 pertsonetatik (1980 errolda); herrialde guztietako populazio osoa  2.400. Sakabanatuak ipar Surinameko herrietan zehar; halaber mintzatua Guyana Frantsesa, Guyana eta Venezuelan. Arawakan, Maipuran, Northern Maipuran, Caribbean.  Informatua dago Surinamen eta Guyanan zaharrek bakarrik mintzatzen dutela. gazte jendeak sranera darabil. Hiztegia, gramatika.

 

VENEZUELA

 

arawak (arowak, lokono) [ARW] hiztun gutxi. Guayana ondoko kostaldea, Amacuro Delta. Arawakan, Maipuran, Northern Maipuran, Caribbean. Ikus sarrera nagusia Surinamen.

 

Hizkuntza / lengua: arawakera / arawak / arawak / arawak.

Hiztunak / hablantes (2014): 2.400 (Wikipedia).

Herrialdea / país: Surinam, Guyana, Guyana Frantsesa, Venezuela.

 

 

HISTORIA. Arawak amazoniar etnia bidaiari eta nabigatzaile handien herria izan da, ibai eta itsas bide-sare zabalak baliatzen zituzten merkantziak trukatzeko, horretarako beren inguruko sineste eta praktikez gainera  diplomazia eta teknika onak erabiliz. Ondasun material eta kulturalak lortzeko modua gerrak eta trukea ziren, herrialdeko etnien arteko erlazio modu nagusiak hauek zirelarik.

 

 

Espainiar koroak baimendua zuen esklaboen ehiza eta, honela, karibear indioek eta arawatarrek trukerako produktu berri bat aurkitu zuten. Merkataritza sistema honek aliantza moduko erlazioa sortu zuen. Elkarren arteko laguntza eta merkataritza tipo hau okertu egin zen espainiarrek enkomienden sistema ezarri nahi izan zutenean.

Beste amazoniar herri batzuek bezalaxe, arawatarrek ere beren artean bildu eta erasoaldiak antolatzen zituzten inguruan etsaitzat zituzten herrien kontra. Garaile, emakumezkoak bahitu eta preso egiten zituzten, gero esklabo bezala mantentzeko. Beren gerra espedizioak eta komertzialak distantzia handikoak izan zitezkeen.

Hizkuntzaren lehen testigantzak XVI m.koak dira: Trinitate Uhartean bildutako hitz zerrenda bat, “Aroaca, sermo Indianus” titulua duena.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. Bokal luze eta laburrak ditu. Luzeak azentu zirkunflexuaz idazten dira.

Morfosintaxia. A) Sustantiboak erlatiboak eta absolutuak izan daitezke. Izen erlatiboak beste entitate batekiko erlazioan bakarrik uler daitezke: ahaidetza, gorputazren zatiak edota normalean guztiaren parte bezala hartuz. B) Plurala izaki bizidunei aplikatzen zaie eta normalean gizakiei. C) Bi aditz mota daude: aktiboak eta estatiboak eta iragankorrak eta ez-iragankorrak izan daitezke. D) Bokal tematikoak erabakitzen du aditzaren erroa eta aditzaren oinarriak bereizten ditu. E) Galdera orokorrak ez du ikur berezirik, intonazioa ez bada. F) Hona hemen arawakeraz lehen zenbaki batzuk: aba (1), bian/baiama (2), kabun (3), … bathian (6), …

Idazkera. Latindar alfabetoa.

 

 

HISTORIA. La etnia amazoniana arawak ha sido un pueblo de grandes viajeros y navegantes, que utilizaban una vasta red de vías fluviales y marítimas, cambiaban bienes, utilizaban buena diplomacia y técnicas, además de un conjunto de creencias y prácticas unidas a su entorno. La adquisición de los bienes materiales y culturales era el resultado de guerras y trueque, las dos principales modalidades de relaciones interrétnicas en la región.

La caza de esclavos estaba autorizada por la corona española, por lo que los indios caribes y arawak se encontraron con un producto de cambio. Los cambios comerciales tomaron así forma de alianza. Estas relaciones de ayuda mutua y de comercio se deterioraron ante las tentativas de los españoles de establecer un sistema de encomiendas.

Como otros pueblos amazonianos, los arawak se reagrupaban con el fin de organizar correrías contra las poblaciones enemigas. Victoriosos, raptaban mujeres y hacían prisioneros que los mantenían en cautiverio, utilizándolos como esclavos. Sus expediciones guerreras o comerciales podían cubrir grandes distancias.

Los primeros testimonios de la lengua datan de finales del s. XVI: una lista de términos recogidos en la isla de Trinidad titulada: “Aroaca, sermo Indianus”.

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. Posee vocales largas y breves. Las largas se escriben con acento circunflejo.

Morfosintaxis. A) Los nombres pueden ser relativos y absolutos. Los nombres relativos únicamente se conciben en relación con otra entidad: parentesco, partes de cuerpo o más generalmente como parte de un todo. B) El plural solo se aplica a los seres vivos y generalmente está reservado para los humanos. C) Existen 2 clases de verbos: activos y estativos y pueden ser transitivos e intransitivos. D) La vocal temática  determina la raíz del verbo y permite distinguir las diferentes bases verbales. E) La interrogación general no posee ninguna marca específica, salvo la entonación. F) Algunos primeros números en arawak son: aba (1), bian/baiama (2), kabun (3), … bathian (6), …

 

Escritura. Alfabeto latino.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

PARLONS ARAWAK, Une langue amérindienne d’Amazonie, L’Harmattan, Marie-France Patte, gramatika eta hiztegia, 21,5x13,5. 160 or., Paris, 2008.

 

Parlons arawak liburuaren sinopsia:

 

Expression d'un peuple originaire du bassin amazonien, la langue arawak relie les "cinq Guyanes" à la Caraïbe.

Outre sa langue, le "peuple du manioc" nous a légué son savoir sur le milieu et un ensemble d'outils et de techniques élaborés au cours de ses multiples voyages fluviaux et maritimes.

Aujourd'hui grâce à leur projet de renouveau linguistique, les Arawak œuvrent pour pérenniser leur langue et leur culture.

 

FONOLOGIA

 

Kontsonanteak / Consonants

 

 

Bilabial

Alveolar

Retroflex

Palatal

Velar

Glottal

Aspirated stops

 

 

 

 

Unvoiced stops

 

t

 

 

k

 

Voiced stops

b

d

 

 

 

 

Fricatives

ɸ

s

 

 

 

h

Nasal

m

n

 

 

 

 

Approximant

w

l

 

j

 

 

Trills

 

r

ɽ

 

 

 

 

Bokalak / Vowels

 

 

Front

Central

Back

Close

i

ɨ

 

Mid

e

 

o

Open

 

a