a-saila Albaniera | Gramateka

Albaniera

ALBANIAN, ALBANÉS, ALBANAIS

 

Language family: Indo-European, Albanian, Tosk.

Language codes:

        ISO  639-1    sq

        ISO  639-2    alb    (B)   sqi   (T)

        ISO  639-3    variously:

    sqi   - Albanian (macro language)

    aln   - Gheg

    aae   - Arbëreshë

    aat   - Arvanitika

    als   - Tosk

 Beste izen batzuk (autoglotonimoa: shqip).

albanian, tosk [ALN] hizk. Albania; baita AEB, Alemania, Belgika, Egipto, Kanada,  Suedia, Turkia (Europa) eta Ukraina ere.

arnaut alt albanian, tosk [ALN].

shkip alt albanian, tosk [ALN].  

suqip alt albanian, tosk [ALN].  

shqiperë alt albanian, tosk [ALN].  

skchip alt albanian, tosk [ALN].  

tosk alt albanian, tosk [ALN].  

zhgabe alt albanian, tosk [ALN].

albanian, arbëreshë [AAE] hizk. Italia.

arbëreshë alt albanian, arbëreshë [AAE].

albanian, arvanitika [AAT] hizk, Grezia.

arvanitika alt albanian, arvanitika [AAT].

arvanitic alt albanian, arvanitika [AAT].

geg alt albanian, gheg [ALS].

albanian, gheg [ALS] hizk. Jugoslavia; baita  Albania, AEB, Bulgaria, Errumania eta Eslovenia ere.

 ALBANIA

 albanian, tosk (tosk, arnaut, shkip, shqip, skchip, shqiperë, zhgabe) [ALN] 2.900.000 hiztun (1989). 3.202.000 Albanian barne eginik gheg (1989), populazioaren % 98 (1989). Herrialde guztietako populazio osoa 3.000.000 toskerarentzat, 50.000.000 albaniar guztientzat (L. Newmark and WA, 1999). Batez ere hego Albania Shkumbi Ibaiarentzat. Halaber mintzatzen da AEB, Alemania, Belgika, Egipto, Kanada,  Suedia, Turkia (Europa) eta Ukrainan ere. Indo-European, Albanian, Tosk. Dialektoak: arbanasi (zadar), srem (syrmia), camerija, korca. Diotenez ulergaitza albaniar ghegarekin eta partzialki ulerkorra Greziako albaniar arvanitikarekin.Ulergaitza Italiako arbëreshëarekin. 1952az gero toskera izan da albaniera estandarrarentzat hizkuntza ofizialaren oinarria. Hau eskolan erabiltzen da. Jevgjitak egiptoar kontsideratzen dira, baina baliteke Erromak asimilatuak izatea. Hizkuntza nazionala, gramatika, SVO.

 GREZIA

 albanian, arvanitika (arvanitika, arvanitic) [AAT] 50.000 (Newmark) / 140.000 posible hiztun (1977, Trudjill and Tzavaras). Attica (Attiki), Bocotia (Viotia), hegoaldeko Euboea (Evia) eta Salamis Uharteak (Salamina), Epiro eskualdea eta Atenas. Nagusiki landatarra. Indo-European, Albanian, Tosk. Dialektoak: thracean arvanitika, northwestern  arvanitika, south central arvanitika. Arvanitika partzialki ulerkorra da toskerarekin. Dialektoak beren artean  ulergaitz kontsideratuak hiztunek. Elebitasuna grekoarekin. Hiztunak adineko jendea dira. Gazte jendeak Atenasera migratzen du eta grekotzat hartuak dira. Berriro sustatzen ari da 1980az gero. Hiztunei ‘arvanitak’ deritze. Grekoaren eragin handia du. Idazkera grekoa nahiz latindarra.

 ITALIA

 albanian, arbëreshë (arbëreshë) [AAE] 80.000 (L. Newmark) / 100.000 hiztun (N. Vincent in B.Comrie, 1987), 260.000 laguneko populaziotik (1976, M. Stephens). Hegoaldea; Calabria, Apulia, Basilicata, Molise, Sizilia. Indo-European, Albanian, Tosk. Dialektoak: sicilian albanian, calabrian albanian, central mountain albanian, campo marino albanian. Hiztunek diote Italiako 4 dialektoak ez direla beren artean ulerkorrak. % 45eko antz lexikala albaniar toskerarekin. Hiztunak elebidunak dira italierarekin eta eskualdeetako honen aldaerekin hainbat gradutan; txosten batek dio maila oso altuan direla elebidunak. Albaniera da etxeko hizkuntza. Distriktu batzuetan oso indartsua. Ez da erabiltzen eskolan. Ez du estatus ofizialik. XV. mendeko mertzenarioen ondorengoak. Literatura zertxobait. Jarrera italieraren aldekoa.

 JUGOSLAVIA

 albanian, gheg (geg) [ALS] 1.372.750 / 1.800.000 (1992). Albaniar etnikoak % 90ean Kosovo herriko 2.000.000tikoak dira (1998, Los Angeles Times). Herrialde guztietako populazio osoa 2.000.000 (1980, UBS). Kossovo-Metohija (Kosmet). Halaber mintzatzen da Albania, AEB, Bulgaria, Errumania eta Eslovenian ere. Indo-European, Albanian, Gheg. Liburuak ghegeraz publikatzen dira Jugoslavian. Murrizketak albanieraz Kosovoko Unibertsitatean 1990az gero. Ez dago arriskuan. Hiztunei ‘kosovoar’ deritze Jugoslavian. Hizkuntza ofiziala, egunkariak.

 MAZEDONIA

 albanian, gheg (geg) [ALS] 242.250 hiztun (1992). Indo-European, Albanian, Gheg. Ikus sarrera nagusia Jugoslavian.

 TURKIA (Europa)

 albanian, tosk [ALN] 15.000 lehen hizkuntzatzat dutenak (1980) Turkiako 65.000 pertsonetatik (1993, Johnstone), 1.075 elebakar (1965eko errolda). Turkiaren mendebaldean sakabanatuta. Indo-European, Albanian, Tosk. % 96ak turkiera erabil dezake 2. hizkuntza bezala. Ikus sarrera nagusia Albanian.

 Hizkuntza / lengua: albaniera / albanian / albanés / albanais.

Hiztunak / hablantes (2012): 7.600.000 (Wikipedia).

Herrialdea / país: Albania, Kosovo, Mazedonia, Montenegro, Serbia, Grazia, Italia.

 

 

HISTORIA. Jatorri ezezaguneko indoeuropar hizkuntza, beste ezein talde edo hizkuntzari atxiki ezin izan den adar autoktonokoa. Bere hiztunek shqip deitzen diote, Albaniaren Shqipëria izenetik eratorria, eta K.a. XII. mende inguruan dalmaziar kostaldera iritsi ziren iliriarren ondorengo kontsideratzen dira. Hizkuntzak beste hainbat hizkuntza balkanikoren antza du hala nola bulgariera, serbokroaziera, grekoa edo errumanierarena, hauekin lexiko amankomun handia konpartitzen duelarik.

Ez da batere ezaguna albaniar hiztunak non egon ziren proto-indoeuropeera dialektotan banatzen hasi zenetik igaro diren milaka urteetan. Hizkuntza moderno honen aitzindaria zein zitekeen ezin izan da identifikatu.

 

 

Jakintsu batzuen ustetan, albanierak iliriar hizkuntzan du jatorria, ia K.o. VI. m.ra arte mendebaldeko Balkanetan mintzatu hizkuntz taldea.  Beste batzuen ustetan, traziar edo daziar hizkuntzak ditu jatorri, gutxi gorabehera K.o. V. m.ra arte Balkanetan mintzatu indoeuropar hizkuntzak.

Bi  dialekto nagusi daude: toskera (Toskësisht) eta ghegera (Gegërisht), Shkumbin ibaiak banaturik. Toskera, hizkuntza ofiziala da  Albanian, Kosovon eta Mazedonian eta mintzatzen da hego Albania, Turkia, Grezia eta Italian. Ghegera mintzatzen da ipar Albanian, Serbia eta Montenegron, Kosovo, Mazedonia eta Bulgarian. Bi dialektoek elkarrekiko ulergaitasuna dute.

Albanierak grekotik hitz batzuk hartu zituen eta latinetik asko K.a. II. m.a eta K.o. V. m.a bitartean. Ondoren Balkanetan kokatu ziren tribu eslaviar eta germaniarren hizkuntzen eragina izan zuen.

 

Testu zaharrik apenas dagoen XV. mendera arte, hauek erlijioa zutelarik gai. 1555ean inprimatu zen Gjon Buzuku Shkodrako apezpikuak konposaturiko  otoitz-liburu bat latindar alfabetoan, lehenengo publikazioa herrialdean. Honen kopia bat Vatikanoko bibliotekan gordetzen da. 1635ean  agertu zen latin-albaniera  lehenengo hiztegia eta 1835ean publikatu zen lehenengo gramatika. Honek gaur badu antzik greko modernoarekin eta hizkuntza erromanikoekin ere. Kontsonante batzuk balio bereziez janzten dira letra batzuetan eta, beraz, ez da erraza irakurtzeko. Mila urteren buruan garrantzizko 2 dialekto eman ditu: gegoa, iparraldean mintzatua eta toskoa, hegoaldean.

 

 

Albanierak jatorri zuzena du indoeuropeera primitiboan, eta gaur arte garai hartako ezaugarri txit garrantzitsuak mantendu ditu, filologoentzat arras interesgarriak. Latineko “et caetera” esaldiaren baliokidea den “e të tjera” hura baino zaharragoa da. Latin, greko, gotiko, eslaviar hizkuntzak eta neolatindarrak mailegu-iturri izan ditu, azken hauen artean italiera eta frantsesa bereziki.

 

HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Fonetika. A) Toskoak 7 fonema bokaliko ditu (a, e, ë, i, o, u, y) eta gegoak 12, hauetatik 5 sudurkariak izanik. B) ë (ë txikia) sinboloak ë mutua adierazten du. C) y bokala u frantsesa bezala ahoskatzen da.

Morfosintaxia. A) Sustantiboek 2 genero bereizten dituzte (maskulinoa eta femeninoa) eta baditu antzinateko neutro baten hondakinak. B) Plurala adierazteko maskulinoan hainbat sufixu ditu eta femeninoan -a atzizkia. C) Hitzak 4 kasutan deklinatzen ditu (nominatiboa, genitiboa, datiboa eta akusatiboa). D) Artikuluak (mugatua eta mugatugabea) eta posesiboak, atzizkiak bezala, sustantiboaren erroari eranstzen zaizkio. E) Galderazko perpausak beti a letraz hasten dira. F) Aditzek 6 modu dituzte, 8 denbora eta 2 boz. G) Perpausaren ohiko ordena hurrengoa da: Subjektua + Aditza + Objektuak. H) Azentuazioa hiztegietan bakarrik seinalatzen da. Hitzak paroxitonoak dira, baina badira oxitonoak eta esdrujulak ere. I) Hitzen formazioa indoeuropar hizkuntzen tipikoa da: aurrizkia + lexemak + atzizkiak + desinentziak. J) Adjektiboak ez dira deklinatzen. Izen bihur daitezke eta kasu honetan deklina daitezke. K) Zenbakiek ez dute generoa bereizten, 3ak ezik. Berrogei bi aldiz hogei esaten da hogeitar oinarria erabiliz, euskarak bezalaxe hain zuzen. Hona hemen albanieraz lehenengo 10 zenbakiak: një (1), dy (2), tre/tri (3), katër (4), pesë (5), gjashtë (6), shtatë (7), tetë (8), nëndë (9), dhjetë (10).

Idazkera. Latindar alfabetoa gehi Çç eta Ëë. 1909an ezarri zen latinezko karaktereak zituen alfabeto ofiziala gero aldakiarentzat egokitua eta honek biziki haserretu zuen turkiar gobernua. Haserre honek Albaniaren independentzia aurreratu egin zuen Turkiarekin hautsiz, 1912an. Hizkuntzak aurretik alfabeto grekoa erabilia zuen, batez ere tosko aldakian eta batzuetan bai grekoa bai eta toskoa ere turkoek erabiltzen zuten alfabeto arabiarrean  idatzi eta inprimatu zen. Bigarren Mundu Gerraz gero tosko aldakia garatu zen hizkuntza ofizialtzat.

 

HISTORIA. Lengua indoeuropea de orígenes desconocidos, perteneciente a una rama autóctona que no se ha podido unir a ningún otro grupo o lengua. Sus hablantes la llaman shqip, del nombre de Albania, Shqipëria, y se consideran descendientes de los ilirios, pueblo indoeuropeo venido a la costa dálmata hacia el s. XII a.C. La lengua se asemeja  a otras balcánicas  como el búlgaro, el serbocroata, el griego o el rumano, con las que comparte  un amplio léxico común.

 

Nada se sabe acerca de dónde estuvieron los hablantes del albanés  durante los miles de años  que han pasado desde que los dialectos del proto-indoeuropeo empezaron a diversificarse. Misteriosamente no se ha podido identificar a ningún antiguo precursor de esta lengua moderna.

Algunos eruditos creen que el albanés desciende de la lengua iliria, un grupo de lenguas habladas en los Balcanes del Oeste hasta casi el s. VI d.C. Otros piensan que desciende del tracio o dacio, lenguas indo-europeas habladas en los Balcanes aproximadamente hasta el s. V d.C.

Existen 2 dialectos principales: tosk (Toskësisht) y gheg (Gegërisht), siendo la línea divisoria el río Shkumbin. El tosk, la lengua oficial, es hablado en Albania, es lengua oficial  en Kosovo y Macedonia, hablado en el sur de Albania, Turkia, Grecia e Italia. Gheg es hablado en Serbia y Montenegro, Kosovo, Macedonia, Bulgaria y norte de Albania. Ambos dialectos son mutuamente comprensibles.

Albanian absorbed some words from Greek and many words from Latin between about the 2nd century BC and the 5th century AD. After that the language was influenced by the languages of Slavic and Germanic tribes who settled in the Balkans.

Se tiene escasa constancia de textos antiguos, que empiezan a conocerse  hacia el s. XV centrados en temas religiosos. En 1555 se imprimió en alfabeto latino un libro de oraciones  compuesto por Gjon Buzuku, obispo de Shkodra, primera publicación en el país. Una copia del mismo se conserva  en la biblioteca del Vaticano. En 1635 aparece el diccionario latín-albanés, y hasta 1835 no llegó la primera gramática. Ésta guarda actualmente algunos parecidos con el griego moderno y lenguas románicas. Las consonantes se revisten  de especiales valores en algunas de sus letras, por lo que no es una lengua de fácil lectura. A lo largo de mil años ha dado lugar a 2 dialectos importantes: el gego, que se habla en el norte y el tosco, que se habla al sur.

Procede directamente del primitivo indoeuropeo, conservando hasta nuestros días numerosos rasgos de esa época, de gran interés para los filólogos. La expresión “e të tjera” que equivale a la latina “et caetera” es más antigua que ésta. Ha sido muy permeable al latín, griego, gótico, a las lenguas eslavas y a las neolatinas, principalmemnte italiano y francés.

 

 

LENGUA. Principales características.

Fonética. A) El tosco tiene 7 fonemas vocálicos (a, e, ë, i, o, u, y) y el gego tiene 12, 5 de ellos nasales. B) El símbolo ë (ë pequeña) indica ë muda. C) La vocal y suena como la u francesa.

 

Morfosintaxis. A) Los nombres distinguen 2 géneros (masculino y femenino) con restos de un antiguo neutro. B) El plural se señala  con un variado número  de sufijos masculinos, y otro femenino, el sufijo -a. C) Declina las palabras  con 4 casos (nominativo, genitivo, dativo y acusativo). D) Los artículos (definido e indefinido) y posesivos se añaden, a modo de sufijos,  a la raíz del sustantivo que acompañan.E) Sus frases interrogativas son iniciadas sistemáticamente por aF) Los verbos se conjugan en 6 modos, 8 tiempos y 2 voces. G) El orden habitual de la oración es Sujeto + Verbo + Complementos. H) La acentuación sólo se suele indicar en  los diccionarios. Suele ser llana, aunque también hay agudas y esdrújulas. I) La formación de palabras es la típica de las lenguas indoeuropeas: prefijo + lexemas + sufijos + desinencias. J) Los adjetivos no se declinan. Se pueden sustantivar, en cuyo caso sí se declinan. K) Los números no distinguen el género, salvo el 3. Cuarenta es dos veces diez utilizando la base vigesimal. Los 10 primeros números en albanés son: një (1), dy (2), tre/tri (3), katër (4), pesë (5), gjashtë (6), shtatë (7), tetë (8), nëndë (9), dhjetë (10).

 

 

 

Escritura. Alfabeto latino más Çç y Ë ë. En 1909 se introdujo un alfabeto oficial con caracteres latinos adaptado al uso de la variedad gego, lo que incomodó al gobierno turco, abiertamente opuesto a tal uso. La disputa contribuyó a la declaración de independencia de Albania frente a Turquía, en 1912. La lengua había utilizado antes el alfabeto griego, sobre todo para la variedad tosco, y a veces tanto el griego como el tosco fueron escritos e impresos con el alfabeto árabe utilizado por los turcos. A partir de la Segunda Guerra Mundial la lengua oficial  fue la desarrollada por la variedad tosco.

 

 

GRAMATIKAK, METODOAK, ESKULIBURUAK

 

HIZTEGIAK, LEXIKOAK

 

ALBANÉS-ESPAÑOL Y VICEVERSA, Pablo Nieto, Editorial Sísifo, 2. edizioa, 20,5x14,5, 280 or., Barcelona, 1999.

 ALBANIAR ALFABETOA / ALBANIAN ALPHABET

 

 

 

Albaniar alfabetoaren historia albaniarren arteko erlijioen eraginari lotua dago. Ipar Albaniako idazleek latina erabili zuten Eliza Katolikoaren eraginpean, Hego Albaniakoek grekoa Eliza ortodoxoaren eraginpean eta, aldi berean, beste batzuek arabiar alfabetoa baliatu zuten Islamaren eraginpean. Izan zen saiorik 1750-1850 urteen arteko periodoan albaniar alfabeto propio bat sortu naihirik.

 Gaur albaniarrek duten idazkera, albaniar intelektualek 1908ko azaroaren 14tik 22ra Monastirreko (Bitola, Mazedonia) Kongresuan onartu zituzten bi aldaeretako bat da. Delegatu gailenek hartu zuten parte: Gjergj Fishta, Ndre Mjeda, Mit'hat Frashëri, Sotir Peçi, Shahin Kolonja, and Gjergj D. Qiriazi.

 

 

 

The history of the Albanian alphabet is closely linked with the influence of religion among Albanians. The writers from the North of Albania used Latin letters under the influence of the Catholic Church, those from the South of Albania under the Greek Orthodox church used Greek letters, while others used Arabic letters under the influence of Islam. There were also attempts for an original Albanian alphabet in the period of 1750-1850.

 The current alphabet in use among Albanians is one of the two variants approved in the Congress of Monastir held by Albanian intellectuals from November 14 to 22 November 1908, in Monastir (Bitola, Macedonia). Prominent delegates were included:  Gjergj Fishta, Ndre Mjeda, Mit'hat Frashëri, Sotir Peçi, Shahin Kolonja, and Gjergj D. Qiriazi.

 

 

Bashkimi alfabetoa

A a

B b

Ts ts

Ch ch

D d

Dh dh

É é

E e

F f

G g

Gh gh

H h

I i

J j

K k

L l

Ll ll

M m

N n

Gn gn

O o

P p

C c

R r

Rr rr

S s

Sh sh

T t

Th th

U u

V v

Z z

Zh zh

Z z

X x

Xh xh

Istanbul alfabetoa

A a

B b

C c

Ç ç

D d

Б δ

E e

♇ ε

F f

G g

Γ γ

H h

I i

J j

K k

L l

Λ λ

M m

N n

И ŋ

O o

Π p

Q q

R r

Ρ ρ

S s

Ϲ σ

T t

Θ θ

U u

V v

X x

X̦ x̦

Y y

Z z

Z̧ z̧

Monastir alphabetoa (bashkimi eraberritua, ohiko alfabetoa 

A

B

C

Ç

D

Dh

E

Ë

F

G

Gj

H

I

J

K

L

Ll

M

N

Nj

O

P

Q

R

Rr

S

Sh

T

Th

U

V

X

Xh

Y

Z

Zh

 

 

Bigarren kongresu bat ospatu zen 1910eko martxoaren 21ean, zeinak 1. kongresuan hartutako erabakia berretsi zuen. 1912an Albaniar independentziaren ondoren, bi alfabeto erabiltzen ziren. Balkanetan gertatuen eta I. Mundu Gerraren ondoren, bashkimi aldaera nagusitu zen. Gaur Albanian ofiziala den  alfabetoaren  jatorrian bashkimi aldaera aurkitzen da.

 

 

 

 

A second congress at Monastir (Bitola) was held on 21 March 1910, which confirmed the decision taken in the first congress of Monastir. After Albanian independence in 1912, there were two alphabets in use. Following the events of the Balkan wars and World War I, the Bashkimi variant dominated the terrain. The Bashkimi variant is at the origin of the official alphabet of the Albanian language in use today.

 

K.o. 1840an asmatua / Created in 1840 a.D.

 

XIX. m.an, ordea, 3 alfabeto zeuden aldi berean:

 I) Elbassan idazkera, 53 letraduna, bereziki Elbassanen (Albania zentrala) eta Beraten (hego Elbassan) erabilia.

 

 

 II) Büthakukye alfabetoa, 32 karakterekoa, dirudienez Beitha Kukju deitu albaniar batek asmatua

 

 

III) Argyrokastron idazkera, 22 ikurrekoa, hego Albaniako Argyrokastronen erabilia

 Beheko irudian 2 testu albaniar idazkeran, bata maiuskulatan eta bestea minuskulatan

 

 Albaniar alfabetoa eta ahoskera / Albanian alphabet and pronunciation

Toskera dialektoa / Tosk dialect (Toskësisht)

 

 Ghegera dialektoa / Gheg dialect (Gegërisht)

 

 

Ghegera eta toskeraren arteko diferentzia nagusi fonologikoa bokalen ahoskeran datza. Hona hemen toskeraren bokalak:

 

 

The main phonological difference between Gheg and Tosk is in the pronunciation of vowels. Here are the Gheg vowels:

 

 

 Testu-lagina toskeraz / Sample text (Tosk)

 Të gjithë njerëzit lindin të lirë dhe të barabartë në dinjitet dhe në të drejta. Ata kanë arsye dhe ndërgjegje dhe duhet të sillen ndaj njëri tjetrit me frymë vëllazërimi.

 Itzulpena / Translation

 

 

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu behar dute.

(Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua)

 

 

All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
(Article 1 of the Universal Declaration of Human Rights)